ABD ile Çin arasındaki ilişkiler son yıllarda dünyanın en önemli jeopolitik rekabet ekseni hâline gelmiştir; bu rekabet artık yalnızca ticaret veya diplomatik anlaşmazlıklarla sınırlı değildir, küresel ekonomi, teknoloji, enerji güvenliği, yapay zekâ, tedarik zincirleri, finansal piyasalar, uluslararası düzen ve hatta siyasi sistemlerin geleceğini de etkilemektedir. Birçok analiste göre dünya fiilen yeni bir “Soğuk Savaş” dönemine girmiştir; ancak bu Soğuk Savaş, 20. yüzyıldaki ABD–Sovyet rekabetinden temel farklılıklar taşımaktadır. O dönemde iki blok ekonomik olarak birbirinden büyük ölçüde ayrılmıştı, fakat bugün Çin ve ABD ekonomileri son derece iç içe geçmiş durumdadır. Bu durum, iki ülke arasındaki çatışmanın aynı anda hem derin bir ekonomik karşılıklı bağımlılıkla birlikte ilerlemesine yol açmakta; bu da hem çatışma riskini artırmakta hem de ilişkilerin tamamen kopmasını engellemektedir.
Mevcut gerilimin temel nedenleri, ABD’nin Çin’e yönelik bakışındaki dönüşümde aranmalıdır. 1990’lardan 2010’ların ortalarına kadar Washington’un temel stratejisi, Çin’in küresel ekonomiye entegrasyonu ve Dünya Ticaret Örgütü gibi kurumlara üyeliği sayesinde Pekin’in zamanla daha liberal ve Batı merkezli düzene uyumlu bir ülkeye dönüşeceği yönündeydi. Ancak ortaya çıkan sonuç tamamen farklı oldu. Çin yalnızca Batı merkezli düzene bağımlı hale gelmekle kalmadı, aynı zamanda bu sistemin sunduğu imkânlardan yararlanarak dünyanın ikinci büyük ekonomisi konumuna yükseldi, devasa bir sanayi gücü oluşturdu, kritik teknoloji alanlarında ilerleme kaydetti ve Asya, Afrika, Latin Amerika ile Orta Doğu’da siyasi ve ekonomik nüfuzunu genişletti. Bu nedenle Amerikan elitlerinin Çin’e yönelik bakışı zaman içinde “ekonomik ortak” algısından “stratejik rakip” algısına dönüşmüştür.
Saldırgan yaklaşımın başlangıcı
Bu bakış açısındaki değişim, Donald Trump’ın başkanlığı döneminde daha saldırgan bir aşamaya girdi. Trump, Çin’in yıllar boyunca küresel ekonomiyi kendi lehine kullandığını, ABD sanayisini zayıflattığını ve Washington aleyhine büyük bir ticaret açığı oluşturduğunu savunuyordu. Bu nedenle 2018 yılından itibaren iki ülke arasında ticaret savaşı başladı ve ABD, Çin mallarına geniş kapsamlı tarifeler uygulamaya koydu. Çin de buna karşılık vererek misillemede bulundu ve dünya, birçok analistin “iki büyük güç arasında ekonomik savaşın başlangıcı” olarak tanımladığı bir döneme girdi. Bu gümrük tarifesi savaşı yalnızca ticari bir anlaşmazlık değildi; aynı zamanda daha geniş bir yapısal rekabetin başlangıcının işaretiydi ve bu rekabet zamanla teknoloji, güvenlik ve küresel siyaset alanlarına da yayıldı.
Joe Biden’ın iktidara gelmesiyle birlikte birçok kişi gerilimlerin azalmasını bekliyordu; ancak pratikte Trump döneminin politikalarının büyük bir kısmı devam etti. Biden yönetimi yalnızca mevcut gümrük tarifelerinin çoğunu korumakla kalmadı, aynı zamanda Çin’e yönelik teknoloji baskısını da artırdı. Gelişmiş yarı iletken çiplerin, yarı iletken üretim ekipmanlarının ve yapay zekâ ile ilişkili teknolojilerin ihracatına yönelik geniş kapsamlı kısıtlamalar getirildi. ABD, gelecekteki temel rekabetin artık sadece ekonomik üstünlük değil, aynı zamanda ileri teknolojilerin ve yeni çağ altyapılarının kontrolü üzerine olduğunu açıkça kavramıştı. Washington, Çin’in en gelişmiş yarı iletken teknolojilerine erişimini engellemeye çalıştı; çünkü bu alanda Çin’in üstünlük sağlamasının küresel güç dengesini değiştirebileceğine inanıyordu.
Buna karşılık Çin de teknolojik kendi kendine yeterlilik (otonomi) için milyarlarca dolarlık yatırımlar yapmıştır. Pekin, Batı teknolojisine uzun vadeli bağımlılığın bir ulusal güvenlik riski olduğu sonucuna varmıştır. Bu nedenle çip endüstrisinin geliştirilmesi, yapay zekâ, telekomünikasyon ağları, elektrikli araçlar ve yeni enerji kaynakları gibi alanlarda büyük ölçekli programlar başlatılmıştır. Günümüzde Çin; elektrikli araçlar, güneş panelleri, endüstriyel bataryalar ve dijital altyapı gibi birçok alanda Batı için ciddi bir rakip hâline gelmiştir. Bu durum ABD’nin endişelerini daha da artırmaktadır; çünkü Washington, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana ilk kez hem ekonomik, hem endüstriyel, hem teknolojik hem de jeopolitik açıdan kendisiyle aynı düzeyde rekabet edebilecek bir güçle karşı karşıya olduğunu düşünmektedir.
Tayvan krizi
Tayvan krizi, Çin ile ABD arasındaki en hassas ve aynı zamanda en yüksek riskli doğrudan temas noktalarından biridir; çünkü aynı anda askeri güç, teknoloji ve küresel ekonomi olmak üzere üç farklı güç katmanını birbirine bağlamaktadır. Hukuki ve siyasi düzeyde Çin, “Tek Çin” ilkesi çerçevesinde Tayvan’ı kendi topraklarının ayrılmaz bir parçası olarak görmekte ve yeniden birleşmenin gerekirse askeri seçenek de dahil olmak üzere kaçınılmaz bir stratejik hedef olduğunu defalarca vurgulamaktadır. Buna karşılık ABD, 1979’dan bu yana Tayvan ile resmî diplomatik ilişki kurmamış olsa da, “Taiwan Relations Act” kapsamında adaya savunma amaçlı silah satışını sürdürmeyi ve olası tek taraflı statü değişikliklerine karşı caydırıcı kapasiteyi korumayı taahhüt etmektedir. Son yıllarda ABD, Harpoon gemisavar sistemleri, F-16V savaş uçakları ve gelişmiş radar sistemlerini içeren milyarlarca dolarlık birden fazla silah paketini Tayvan’a satmıştır; bu da Washington’un desteğinin yalnızca diplomatik çerçeveyle sınırlı kalmadığını, fiili askeri kapasiteyi güçlendirmeye dönük aktif bir politika olduğunu göstermektedir.
Ancak Tayvan’ın önemi yalnızca askerî düzeyle sınırlı değildir; krizin ana odağı küresel teknoloji ekonomisinin kalbinde yer almaktadır. Dünyadaki en ileri yarı iletken çiplerin yaklaşık %90’ı (7 nanometre ve daha gelişmiş üretim süreçleri dahil) TSMC tarafından üretilmektedir. Bu şirket tek başına küresel yarı iletken üretiminin yaklaşık %60’ını kontrol etmektedir ve başlıca müşterileri Apple, NVIDIA ve AMD gibi küresel teknoloji devleridir. Bu nedenle Tayvan, fiilen küresel teknoloji tedarik zincirinin “merkezi düğümü” hâline gelmiştir.
Eğer adadaki üretim yalnızca birkaç hafta süreyle kesintiye uğrarsa, Bloomberg Economics gibi kurumların tahminlerine göre küresel ekonomide yıllık kaybın 1 trilyon doları aşması mümkündür. Çünkü otomotiv sanayisi, akıllı telefon üretimi, veri merkezleri, sunucular ve yapay zekâ sistemleri tamamen bu yarı iletken tedarik zincirine bağımlıdır. Bu durum, Tayvan’ı yalnızca bölgesel bir jeopolitik kriz noktası değil, aynı zamanda küresel ekonomik sistemin en kritik kırılganlık noktalarından biri hâline getirmektedir.
Askerî açıdan da bölgedeki güç dengesi son derece hassastır. Çin, son yıllarda Tayvan Boğazı çevresindeki saldırı kapasitesini önemli ölçüde artırmıştır. Pentagon’un 2025 raporuna göre Çin donanması 340’tan fazla savaş gemisine sahiptir ve bu sayı bakımından dünyanın en büyük deniz filosudur. Ayrıca Çin, her yıl Tayvan’ın hava savunma tanımlama bölgesine (ADIZ) 100’den fazla askerî uçuş gerçekleştirmektedir.
Buna karşılık ABD, Japonya’daki (Okinawa) ve Guam’daki askerî üsleri ile birlikte Pasifik Okyanusu’nda konuşlu uçak gemisi filolarıyla “hareketli caydırıcılık” stratejisini sürdürmektedir. Tayvan krizinde reaksiyon süresi kritik bir faktördür; çünkü yapılan değerlendirmelere göre Çin, 48 ila 72 saat gibi kısa bir sürede sınırlı bir deniz ablukasını operasyonel hâle getirebilirken, ABD kuvvetlerinin bölgeye tam ölçekli müdahalesi daha uzun bir zaman gerektirmektedir.
Ekonomik ve siyasi açıdan Tayvan, küresel ölçekte “domino etkisi” yaratabilecek bir merkez hâline gelmiştir. Dünya deniz ticaretinin yaklaşık %40’ı Güney Çin Denizi’ne yakın rotalardan geçmektedir ve Tayvan Boğazı’nda yaşanabilecek herhangi bir çatışma bu deniz yollarını ciddi şekilde aksatabilir. Dünya Bankası ve IMF’nin risk senaryolarına göre, Tayvan’da yaşanacak sınırlı bir kriz bile küresel büyümeyi %1,5 ila %3 arasında düşürebilir ve teknoloji piyasalarını bir arz şokuna sürükleyebilir.
Sonuç olarak Tayvan meselesi yalnızca bölgesel bir anlaşmazlık değil, küresel “teknoloji–güvenlik düzeninin merkezi bir düğüm noktası”dır. Çin bu meseleyi ulusal egemenlik sorunu olarak görürken, ABD bunu güç dengesinin değişmesini engelleme meselesi olarak değerlendirmektedir. Küresel ekonomi ise Tayvan’ı, herhangi bir kesintinin sistemik bir krize dönüşebileceği kritik bir kırılganlık noktası olarak algılamaktadır. Bu üç katmanlı örtüşme, Tayvan’ı klasik bir kriz olmaktan çıkararak Çin–ABD ilişkilerinde “sürekli ve kontrollü bir risk alanı”na dönüştürmüştür; bu risk ne tamamen çözülebilmekte ne de küresel denklemden tamamen çıkarılabilmektedir.
Haberli ancak sonuçsuz bir ziyaret
Böyle bir ortamda, Donald Trump’ın 2026 yılında Çin’e gerçekleştirdiği son ziyaret büyük önem kazanmıştır. Bu ziyaret, dünyanın Orta Doğu’daki gerilimlerden ekonomik kaygılara ve tedarik zinciri krizine kadar bir dizi küresel sorunla karşı karşıya olduğu bir dönemde gerçekleşmiştir. Trump, küresel piyasaların iki ülke arasında ticaret savaşının daha da şiddetlenmesinden endişe duyduğu bir atmosferde Pekin’e gitmiştir.
Bu ziyaretin temel amacı, anlaşmazlıkları çözmekten ziyade “kriz yönetimi” olarak değerlendirilmelidir. Trump, ABD ekonomisinin enflasyon baskısı, ticari aksamalar ve jeopolitik gerilimler altında olduğunu ve Çin ile çatışmanın daha da derinleşmesinin finansal piyasaları ciddi bir şoka sürükleyebileceğini iyi bilmekteydi.
Donald Trump’ın Mayıs 2026’da Pekin’e gerçekleştirdiği ziyaret sırasında müzakerelerin ana ekseni, ekonomik gerilimlerin yönetilmesi ve ticaret savaşının daha da tırmanmasının önlenmesi üzerine yoğunlaşmıştır. Trump, görüşmelerin ardından bu ziyareti ABD açısından “büyük bir ekonomik zafer” olarak sunmaya çalışmış ve Amerikan ekonomisi için milyarlarca dolarlık yatırım ve istihdam fırsatı yaratabileceğini iddia ettiği bir dizi ticari anlaşma ve taahhütten söz etmiştir.
Bu anlaşmaların en dikkat çekici kısmı, Çin’in en az 200 adet Boeing uçağı satın almaya hazır olduğu yönündeki açıklama olmuştur. Eğer bu sipariş kesinleşirse, Çin’in yaklaşık on yıl aradan sonra Boeing’e verdiği en büyük uçak siparişi olacak ve iki ülke arasındaki en hassas sanayi alanlarından birinde gerilimin kısmen azaldığına işaret edecekti. Trump ayrıca, ilk aşamanın başarılı olması durumunda bu siparişin gelecekte 750 uçağa kadar çıkabileceğini de iddia etmiş; bu durum ABD havacılık endüstrisi ve Boeing gibi şirketler için stratejik öneme sahip olabilecek bir gelişme olarak değerlendirilmiştir.
Havacılık sektörünün yanı sıra, tarım sektörü de müzakerelerin ana başlıklarından biri olmuştur. Beyaz Saray, Çin’in 2026–2028 yılları arasında her yıl en az 17 milyar dolar değerinde Amerikan tarım ürünü satın almayı taahhüt ettiğini açıklamıştır. Bu anlaşma; sığır eti, tavuk, soya fasulyesi, mısır ve diğer tarım ürünlerini kapsamaktadır.
Ayrıca Pekin, kuş gribi gibi sağlık gerekçeleriyle daha önce kısıtlamalar uygulanan bazı eyaletlerden ABD sığır eti ithalatını yeniden başlatmayı kabul etmiştir. Bu konu, Trump açısından siyasi olarak büyük önem taşımaktadır; çünkü onun seçmen tabanının önemli bir kısmını çiftçiler ve tarımsal üretim yapan eyaletler oluşturmaktadır. Bu kesimler, geçmiş yıllardaki ticaret savaşı ve gümrük tarifeleri nedeniyle ciddi ekonomik kayıplar yaşamıştı.
Bütün bu anlaşmalara ilişkin oluşan yoğun propaganda ortamına rağmen, birçok Batılı analist ve hatta bazı Amerikan ekonomi medyası, ziyaretin sonuçlarını “büyük ama zayıf (ince içerikli)” olarak nitelendirmiştir. Bunun anlamı, açıklanan rakamların ve vaatlerin etkileyici görünmesine karşın, somut ve yapısal kazanımların sınırlı kalmasıdır.
İki ülke arasındaki temel tarifeler hâlâ yürürlükte kalmış, teknoloji ihracatına yönelik kısıtlamalar kaldırılmamış ve Tayvan, yarı iletkenler ile küresel düzen üzerindeki temel anlaşmazlıklar çözülmeden devam etmiştir. Boeing meselesinde bile bazı analistler, piyasanın 500 uçak veya daha büyük siparişler beklediğini, bu nedenle hisse senedi piyasalarının güçlü bir tepki vermediğini belirtmiştir.
Sonuç olarak, Trump’ın Pekin ziyareti iki büyük güç arasındaki ekonomik rekabeti sona erdiren bir dönüm noktası olmaktan ziyade, ilişkilerin tamamen kontrolden çıkmasını engellemeye yönelik bir “kriz yönetimi girişimi” olarak değerlendirilmiştir.
Bu ziyaret sırasında en sembolik ve siyasi açıdan anlamlı bölümlerden biri, Trump ve Xi Jinping’in Çin’in devlet komplekslerindeki tarihi bir bahçeyi birlikte ziyaret etmeleriydi. İlk bakışta tamamen törensel ve kültürel bir sahne gibi görünen bu an, aslında derin jeopolitik ve medeniyet mesajları taşıyordu. Ziyaret sırasında Çinli yetkililer, özellikle bahçedeki asırlık ağaçların yaşına vurgu yapmış; bazı ağaçların birkaç yüz yıllık olduğu belirtilerek bunlar tarihsel sürekliliğin, köklü düzenin ve Çin’in medeniyet hafızasının bir sembolü olarak sunulmuştur. Bu tür anlatılar, Pekin’in “sembolik diplomasi” geleneğinin bir parçasıdır ve doğal ya da tarihsel unsurların yumuşak güç aktarım araçlarına dönüştürülmesini ifade eder.
Xi Jinping bu atmosfer içinde, söz konusu yaşlı ağaçlara atıf yaparak “Çin’in medeniyet sürekliliği ve tarihsel istikrarı” kavramını vurgulamıştır. Bu mesaj uluslararası düzeyde, Çin’in binlerce yıllık bir medeniyet-devlet olarak konumunu hatırlatan dolaylı bir güç gösterisi olarak yorumlanmıştır. Buna karşılık Donald Trump, bu sahneye daha pragmatik ve müzakere odaklı bir bakışla yaklaşmış; tarihsel semboller yerine ziyaretin ekonomik sonuçlarına odaklanmıştır. Bu yaklaşım farkı, söz konusu buluşmanın analizlerde iki farklı güç mantığının karşı karşıya gelmesi olarak değerlendirilmesine yol açmıştır: “hızlı ticaret ve sermaye mantığı” ile “uzun vadeli zaman ve köklü medeniyet mantığı”. Bu çerçevede bahçe ve ağaçlar, yalnızca doğal bir mekân değil, küresel güçlerin iki farklı anlatısının sahnelendiği sembolik bir alan hâline gelmiştir.
Orta Doğu krizi ve İran
Trump ile Çinli yetkililer arasındaki müzakerelerin önemli başlıklarından biri de Orta Doğu krizi ve İran meselesi olmuştur. Çin, bölgeden en büyük enerji ithalatçısı konumundadır ve Basra Körfezi’nin güvenliği Çin ekonomisi açısından hayati önem taşımaktadır. Washington ise, Çin’in bölgedeki bazı aktörler üzerindeki etkisinden yararlanarak gerilimi azaltma ve bölgesel tansiyonu kontrol altına alma arayışı içinde olmuştur.
Buna ek olarak, görüşmelerde gümrük tarifeleri, nadir toprak elementlerinin ihracatı, tedarik zincirinin güvenliği ve teknoloji rekabetinin yönetimi gibi konular da gündeme gelmiştir. Ancak gerçekte bu ziyaret, büyük ve kapsamlı anlaşmalar üretmekten ziyade, iki ülke ilişkilerinin tamamen kontrol dışı bir aşamaya sürüklenmesini engellemeye yönelik bir kriz yönetimi girişimi olarak değerlendirilmiştir.
Daha gerçekçi bir jeopolitik düzlemde ise İran’ın, Hürmüz Boğazı’nın coğrafi kontrolünde etkili bir aktör olması, Çin açısından Batı’ya karşı dolaylı bir “jeopolitik kaldıraç” olarak da değerlendirilmektedir. Yani kriz dönemlerinde bu durum, küresel enerji fiyatlarını, Batı piyasalarını ve ABD üzerindeki siyasi baskıyı etkileyebilecek bir unsur hâline gelebilir.
Bu nedenle Pekin, İran ile ilişkilerini sürdürmeye çalışırken, ABD ile doğrudan bir güvenlik ittifakına ya da açık bir çatışma hattına girmekten özellikle kaçınmaktadır. Bu yaklaşım, Çin’in klasik stratejisinin bir yansımasıdır: jeopolitik belirsizlikten fayda sağlamak, ancak doğrudan çatışmaya dahil olmamak.
Nihai analiz
İki ülke arasındaki bu karşıtlık, mevcut karmaşık koşullar nedeniyle son derece ilginç ve çelişkili bir ilişki yapısı ortaya çıkarmaktadır. Bir yandan ekonomik iş birliği devam ederken, diğer yandan bölgesel ve küresel ölçekte genişleyen rekabet ve çatışmalar yaşanmaktadır.
Bu durum, her iki ülkenin de karşılıklı ihtiyaçlarına rağmen küresel jeopolitik konumlarını güçlendirmek için yoğun bir çaba içinde olduklarını göstermektedir. Bu nedenle, aralarındaki küresel düzeydeki çelişkiler, ekonomik ilişkilerinin önüne geçmekte ve onları giderek daha baskın hâle getirmektedir.
Bu mesele tam olarak anlaşıldığında, birçok analiz daha tutarlı ve sistematik bir anlam kazanır. Böyle bir bağlamda, Trump’ın Çin ziyaretinde Pekin yönetiminin İran’a karşı açık bir şekilde ABD’nin saldırı operasyonlarını desteklemesini beklemek gerçekçi değildir. Bu durum ne duygusal bir yakınlık, ne kültürel bir sempati, ne de belirli siyasi akımlara destekle açıklanabilir; tamamen Çin’in uzun vadeli büyük stratejik çıkarlarıyla ilgilidir.
Bu strateji çerçevesinde İran, ABD’nin Orta Doğu’daki kapasitesini sınırlandıran bölgesel bir güç olarak konumlanmaktadır ve bu durum dolaylı biçimde Amerika’nın bölgesel etkisini azaltmaktadır. ABD’nin Orta Doğu’daki gücünün zayıflaması ve İran’ın bölgesel kapasitesinin artması, uzun vadede Çin için daha avantajlı bir tablo oluşturabilir. Hürmüz Boğazı’nın İran tarafından fiilen kontrol edilmesi, ABD veya onun müttefikleri tarafından kontrol edilmesine kıyasla Pekin açısından daha işlevsel bir durum olarak değerlendirilebilir.
Bu nedenle Çin, kısa vadeli maliyetleri görmesine rağmen, uzun vadeli stratejik denklemde İran ile ABD arasındaki rekabetten tamamen rahatsız değildir. Hatta İran’ın ABD’yi bölgeden dışlayabilmesi durumunda, bu yalnızca İran için değil, Çin için de önemli bir jeopolitik kazanım anlamına gelir; çünkü bu senaryoda Çin, küresel düzende başlıca rakibinin bölgesel baskısını azaltmış olur.
Bu açıdan bakıldığında mevcut tablo, İran ve Çin arasında gerçek anlamda karşılıklı çıkarların kesiştiği bir “kazan-kazan” zemini üretmektedir. İran’ın güçlenmesi, Çin’in Orta Doğu’da ABD varlığına ilişkin endişelerini azaltabilir ve Pekin’e daha geniş bir stratejik hareket alanı sağlayabilir.
Dikkat edilmesi gereken bir diğer husus, ABD’nin yaptırım araçlarının zayıflamasıdır. Son gelişmeler, Çin’in ABD yaptırımlarını etkisiz hâle getirmek için yoğun bir çaba içinde olduğunu ve bu sayede Washington’un itibarına düşük maliyetle ek bir darbe vurmayı hedeflediğini göstermektedir. İran petrolünün geniş ölçekte satın alınması da bu sürecin somut çıktılarından biridir.
Çin, mevcut koşullarda İran’dan yüksek miktarda petrol alarak iki hedefi aynı anda takip etmektedir: Birincisi, İran’ın ekonomik olarak ayakta kalmasına katkı sağlayarak onu desteklemek; ikincisi ise ABD’nin yaptırım sistemini zayıflatarak Washington’un uluslararası itibarını aşındırmak. Uzun vadede bu süreç, Amerikan yaptırım düzeninin etkinliğini ciddi biçimde sarsabilecek bir gelişme olarak değerlendirilmektedir.
Son olarak Tayvan meselesi kritik bir noktadır. İki ülke arasındaki yüksek gerilim durumu, temel sorun olan Tayvan meselesi çözülene kadar devam edecektir. Ancak bu sorunun çözümü büyük olasılıkla askerî bir karşılaşma niteliği taşıyacaktır. Bu nedenle “sıfır saati” olarak tanımlanabilecek Tayvan merkezli bir çatışmaya kadar, iki ülke sürekli olarak ne savaş ne de tam barış durumunda gerilim içinde kalacaktır.
Bu çatışma varoluşsal bir nitelik taşıdığı için, taraflardan birinin geri çekilmesi dışında herhangi bir müzakere ya da anlaşma ile çözülmesi oldukça zordur. Varoluşsal nitelikteki meseleler genellikle taraflardan birinin konumunun değişmesi dışında kalıcı şekilde çözülemez.
