Müasir dünyada rəqəmsal texnologiyalar insan həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. İnsan mobil telefonunu işə saldığı andan gecə yatana qədər çoxsaylı məlumatlar, mesajlar, reklamlar və müxtəlif təkliflərlə qarşılaşır. Lakin burada mühüm bir sual yaranır: hansı məzmunu görəcəyimizə, hansı məhsulu alacağımıza, hansı musiqini dinləyəcəyimizə və hətta hansı mövzular haqqında düşünəcəyimizə kim qərar verir? Bu sualın cavabı bu gün insanların rəqəmsal həyatında həlledici rol oynayan bir anlayışda gizlənir: alqoritmlər.
Alqoritmlər məlumatları təhlil etmək və müəyyən nəticələr əldə etmək üçün hazırlanmış qaydalar və hesablama əməliyyatları toplusudur. Virtual məkanda bu alqoritmlərin əsas vəzifəsi milyardlarla məlumat arasından istifadəçinin diqqətini cəlb etmə ehtimalı daha yüksək olan məzmunu seçmək və ona təqdim etməkdir. Onların ilkin məqsədi informasiyaya çıxışı asanlaşdırmaq və istifadəçi məmnunluğunu artırmaq olsa da, zaman keçdikcə məlum olmuşdur ki, alqoritmlər sadəcə neytral texnoloji vasitələr deyil. Əksinə, onlar insanların düşüncələrinə, seçimlərinə, maraqlarına və qərarlarına dərin təsir göstərə bilirlər.
Alqoritm anlayışı və onun işləmə mexanizmi
Alqoritm ən sadə mənada müəyyən bir problemi həll etmək və ya konkret bir tapşırığı yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulmuş ardıcıl addımlar toplusudur. Sosial şəbəkələrdə, axtarış sistemlərində və onlayn alış-veriş platformalarında alqoritmlər istifadəçilərin məlumatları əsasında fəaliyyət göstərir. Bir şəxs hər hansı videoya baxdıqda, paylaşımı bəyəndikdə, məhsul axtardıqda və ya müəyyən məzmun üzərində müəyyən müddət dayandıqda, onun maraqları və davranışları haqqında məlumatlar qeydə alınır.
Daha sonra bu məlumatlar alqoritmlər tərəfindən təhlil edilir və istifadəçinin gələcək davranışlarını proqnozlaşdırmaq üçün istifadə olunur. Məsələn, əgər bir şəxs dəfələrlə səyahət, təbiət və ya dağçılıq avadanlıqları haqqında axtarış edərsə, alqoritm bu mövzuların onun üçün maraqlı olduğu qənaətinə gəlir. Nəticədə həmin istifadəçiyə bu sahələrlə bağlı daha çox məzmun təqdim olunur.
Bu proses zaman keçdikcə istifadəçinin maraq və zövqləri haqqında kifayət qədər dəqiq bir profil formalaşdırır. Əslində, alqoritmlər istifadəçi qərar verməzdən əvvəl onun hansı seçimi edə biləcəyini proqnozlaşdırmağa və davranış ehtimallarını müəyyən etməyə çalışırlar.
Alqoritmlər və sosial şəbəkələr
Sosial şəbəkələr alqoritmlərin fəaliyyət göstərdiyi ən mühüm sahələrdən biri hesab olunur. Bu gün milyardlarla insan Instagram, TikTok, YouTube və digər sosial media platformalarından istifadə edir. Bu platformalarda yerləşdirilən məzmunun həcmi o qədər böyükdür ki, onların hamısını istifadəçilərə göstərmək mümkün deyil. Məhz buna görə də hansı məzmunun daha ön sırada təqdim olunacağına alqoritmlər qərar verir.
Bu seçim adətən aşağıdakı amillər əsasında həyata keçirilir:
- İstifadəçilərin məzmunla qarşılıqlı əlaqə səviyyəsi;
- Məzmunun izlənilmə müddəti;
- Bəyənmələrin (like) və paylaşımların sayı;
- İstifadəçinin əvvəlki davranış tarixçəsi;
- Məzmunun istifadəçinin əvvəlki maraq dairəsinə uyğunluğu.
Bu prosesin nəticəsində istifadəçilər daha çox öz mövcud baxışları və maraqları ilə uyğun gələn məzmunlarla qarşılaşırlar. İstifadəçi belə məzmunlarla nə qədər çox qarşılıqlı əlaqədə olarsa, alqoritm də ona bir o qədər çox oxşar məzmun təqdim edir. Nəticədə insan tədricən eyni tip məlumatların dövr etdiyi bir informasiya mühitinə daxil olur və daim oxşar məzmunlarla qarşılaşır.
İnformasiya köpüyünün formalaşması
“İnformasiya köpüyü” (filter bubble) ilə bağlı aparılan tədqiqatlar göstərir ki, fərdiləşdirilmiş alqoritmlər istifadəçilərin məlumat mühitini məhdudlaşdıra və onları əsasən əvvəlki maraq və inanclarına uyğun olan məzmunlarla qarşı-qarşıya qoya bilər. İnformasiya köpüyü anlayışı ilk dəfə Eli Pariser tərəfindən irəli sürülmüşdür. O izah edirdi ki, axtarış sistemləri və sosial şəbəkələr istifadəçilərin davranışlarını təhlil edərək, onların daha çox maraq göstərəcəyi məzmunları ön plana çıxarırlar. Nəticədə insanlar tədricən elə bir informasiya mühitinə daxil olurlar ki, burada qarşılaşdıqları məlumatların əksəriyyəti onların mövcud düşüncə və inanclarını təsdiqləyir, fərqli baxışlarla qarşılaşmaq imkanları isə azalır.
Bu hadisənin aydın nümunəsini sosial şəbəkələrdən gündəlik istifadə zamanı müşahidə etmək mümkündür. Təsəvvür edək ki, bir şəxs iqtisadi xəbərlərə və ya müəyyən siyasi mövzulara maraq göstərir və müntəzəm olaraq bu məzmunları izləyir. Sosial şəbəkənin alqoritmi bu davranışı istifadəçinin marağının göstəricisi kimi qəbul edir və zaman keçdikcə ona daha çox oxşar məzmun təqdim edir. Nəticədə istifadəçi fərqli baxışlar, alternativ təhlillər və ya əks mövqelərlə daha az qarşılaşır.
Belə bir vəziyyətdə insan ətrafında formalaşan informasiya mühitini cəmiyyətin ümumi fikri kimi qəbul etməyə başlayır və əksər insanların da onun kimi düşündüyünü zənn edə bilər. Halbuki bu təsəvvür çox vaxt alqoritmlərin seçdiyi və süzdüyü məlumatların nəticəsi olur.
Bu proses uzunmüddətli perspektivdə cəmiyyətdə dialoqun zəifləməsinə, fərqli fikirlərin qarşılıqlı anlaşılmasının azalmasına və ictimai qütbləşmənin artmasına səbəb ola bilər. Başqa sözlə, alqoritmlər istifadəçilərin məlumat alma prosesini asanlaşdırmaq məqsədi daşısalar da, eyni zamanda onların dünyagörüşünü məhdudlaşdıraraq informasiya köpüyünün yaranmasına şərait yarada bilərlər.
Alqoritmlərin təsiri yalnız informasiya və xəbərlər sahəsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda istehlakçıların davranışlarına da ciddi təsir göstərir. Psychology & Marketing jurnalında dərc olunmuş bir araşdırma göstərir ki, tövsiyə sistemləri adətən istifadəçilərə onların əvvəlki maraq və davranışları ilə uyğun gələn məhsulları təqdim edir. Bu proses alış-veriş təcrübəsini asanlaşdırsa da, istifadəçilərin daim məhdud sayda brend və məhsullarla qarşılaşmasına səbəb ola bilər və onların daha müxtəlif seçimlərlə tanış olmaq imkanlarını azalda bilər. Tədqiqatçılar bu vəziyyəti informasiya köpüyünə bənzər şəkildə fəaliyyət göstərən bir növ “istehlak köpüyü” (consumer bubble) kimi qiymətləndirirlər.
Məsələn, əgər bir istifadəçi müəyyən bir mobil telefon markasının məhsullarını bir neçə dəfə axtararsa, onlayn mağazaların və reklam şəbəkələrinin alqoritmləri bu marağı çox qısa müddətdə müəyyən edirlər. Bundan sonra həmin istifadəçiyə müxtəlif veb-saytlarda, sosial şəbəkələrdə və hətta axtarış sistemlərində eyni marka ilə bağlı reklamlar və təkliflər göstərilməyə başlanır.
Bu cür təkliflərin davamlı şəkildə təkrarlanması istifadəçidə həmin brendə qarşı daha çox tanışlıq və etibar hissi yarada bilər. Nəticədə, bazarda daha keyfiyyətli və ya daha sərfəli alternativlər mövcud olsa belə, həmin markanın məhsulunu alma ehtimalı artır.
Beləliklə, alqoritm faktiki olaraq görünməyən bir satıcı rolunu oynayır və istehlakçının seçim prosesini istiqamətləndirir. İstifadəçi öz qərarını müstəqil şəkildə verdiyini düşünsə də, onun seçimlərinə təsir edən amillərdən biri məhz əvvəlki davranışları əsasında işləyən alqoritmik tövsiyə sistemləri olur.
Beləliklə, informasiya köpüyü və istehlak köpüyü eyni problemin iki fərqli tərəfi hesab edilə bilər. Hər iki halda alqoritmlər istifadəçilərin keçmiş davranışları və məlumatları əsasında fərdiləşdirilmiş bir mühit formalaşdırırlar. Bu mühit istifadəçilərin maraq göstərdikləri məzmuna və məhsullara çıxışını asanlaşdırsa da, eyni zamanda onların qarşılaşdıqları informasiya və seçimlərin müxtəlifliyini məhdudlaşdıra bilər.
Bu vəziyyət göstərir ki, istifadəçilər ağıllı texnologiyaların üstünlüklərindən faydalanmaqla yanaşı, alqoritmlərin necə işlədiyi barədə də kifayət qədər məlumatlı olmalıdırlar. İnsanlar yalnız onlara təqdim edilən məzmun və təkliflərlə kifayətlənməməli, müxtəlif informasiya mənbələrinə müraciət etməli və daha geniş seçim imkanlarını araşdırmalıdırlar.
Əks halda, onlar fərqinə varmadan alqoritmlərin yaratdığı informasiya və istehlak köpüklərinin təsiri altına düşə və bu köpüklərin yaratdığı məhdudiyyətlərlə üzləşə bilərlər.
Alqoritmlər və mədəni zövqün formalaşması
Media və mədəniyyət sahəsində aparılan son tədqiqatlar göstərir ki, tövsiyə alqoritmləri artıq sadəcə məzmunu sıralayan texniki vasitələr deyil, istifadəçilərin mədəni zövqünün formalaşmasında əsas aktorlardan birinə çevrilmişdir. Musiqi, film və kitab platformaları istifadəçi davranışlarını təhlil edərək onların maraq modellərini müəyyənləşdirir və buna uyğun oxşar əsərləri tövsiyə edir. Musiqi istehlakı ilə bağlı aparılmış sistematik araşdırmalarda müəyyən edilmişdir ki, tövsiyə alqoritmləri yalnız istifadəçilərin mövcud zövqünü əks etdirmir, eyni zamanda bir çox hallarda bu zövqün formalaşmasına və istiqamətləndirilməsinə də təsir göstərir. Başqa sözlə, istifadəçilər seçimlərini sərbəst etdiklərini düşünsələr də, mədəni seçimlərinin mühüm bir hissəsi artıq alqoritmik sistemlər tərəfindən əvvəlcədən süzülür və prioritetləşdirilir.
Bu prosesi daha yaxşı anlamaq üçün belə bir vəziyyəti təsəvvür edə bilərik: bir şəxs müəyyən müddət ərzində ənənəvi musiqiyə və ya xüsusi bir pop musiqi janrına tez-tez qulaq asır. Bir müddət sonra musiqi platformasının alqoritmi demək olar ki, bütün tövsiyələri həmin janr üzərindən formalaşdırmağa başlayır. Nəticədə istifadəçi getdikcə daha çox eyni tip musiqilərlə qarşılaşır və caz, klassik musiqi, digər xalqların folkloru və ya daha az tanınan incəsənət nümunələri kimi fərqli janrlarla tanış olmaq imkanı azalır.
Musiqi istehlakı ilə bağlı aparılan araşdırmalar göstərir ki, alqoritmlər adətən eyni janra aid məzmunları bir-biri ilə əlaqələndirir və bu da mövcud zövq sərhədlərini daha da möhkəmləndirir. Bu vəziyyət nəticəsində texnologiya istifadəçilərin mədəni üfüqlərini genişləndirmək əvəzinə, bəzən onları dar zövq çərçivələrinə yönləndirir.
Beləliklə, rəqəmsal platformalarda yaranan bu mexanizm istifadəçiləri fərqli mədəni təcrübələrlə tanış etmək potensialına malik olsa da, əksər hallarda onları “zövq adacıqları” adlandırılan məhdud məkanlara yönəldir və mədəni müxtəlifliklə təmas imkanlarını azalda bilir.
Bununla birlikte algoritmaların etkisi her zaman olumsuz değildir. Bazı araştırmalar, öneri sistemlerinin daha fazla çeşitlilik sağlayacak şekilde tasarlanması durumunda kullanıcıları yeni eserler ve tarzlarla tanıştırabileceğini göstermiştir. On iki haftalık boylamsal bir çalışmada, yüzden fazla kullanıcı üzerinde yapılan araştırmada, sürekli olarak çeşitli müzik önerileri alan kişilerin zaman içinde yabancı tarzlara karşı daha meraklı hale geldikleri ve yeni müzik türlerine karşı daha açık bir tutum geliştirdikleri bulunmuştur. Bu bulgu, algoritmaların yalnızca kültürel zevki sınırlama kapasitesine sahip olmadığını, aynı zamanda doğru tasarlandıklarında kültürel zevkin gelişmesine ve sanatsal deneyimlerin çeşitlenmesinin artmasına da katkıda bulunabileceğini göstermektedir.
Algoritmaların etkisi yalnızca müzik ve eğlence ile sınırlı değildir; aynı zamanda kamuoyu üzerinde de önemli bir etkiye sahiptir. Günümüzde insanların büyük bir kısmı günlük haber ve bilgilerini sosyal medya aracılığıyla almaktadır. Algoritmalar, hangi haberin kullanıcıların ana sayfasında gösterileceğine ve hangi konuların daha az görünür olacağına karar verir. Örneğin, bir kişi belirli bir konuyla ilgili haberlere birkaç kez tıkladığında, sistem zamanla benzer haberleri daha fazla göstermeye başlar. Sonuç olarak kullanıcı, o konunun toplumdaki en önemli mesele olduğunu düşünebilir; oysa görünürlüğü daha az olan başka önemli konular da vardır. Bu süreç, bireylerin toplumsal gerçeklik algısını değiştirebilir ve hatta onların siyasi, kültürel ve sosyal tutumlarını etkileyebilir.
Bu meselenin çarpıcı bir örneği sosyal medyada görülebilir; burada bazen bir konu veya etiket kısa sürede milyonlarca insanın temel gündemine dönüşmektedir. Bunun nedeni söz konusu konunun özsel öneminin zorunlu olarak yüksek olması değil, algoritmaların kullanıcı etkileşim düzeyini tespit ederek onu defalarca kişilerin karşısına çıkarmasıdır. Böyle bir durumda belirli bir mesele hızla kamuoyunun odağı haline gelirken, diğer konular kenarda kalmaktadır.
Dolayısıyla algoritmalar yalnızca bilgiyi yönetmeye yarayan teknik araçlar değildir; içerikleri seçme ve önceliklendirme güçleri sayesinde kültürel zevklerin şekillenmesinde, medya tüketim kalıplarının oluşmasında ve hatta gerçekliğin kolektif algısının inşasında etkili bir rol oynarlar ve çağdaş kültür ve toplum üzerinde en önemli etkileyici güçlerden biri haline gelmişlerdir.
Nihai analiz
Algoritmalar, dijital çağda insan yaşamı üzerinde etkili olan en güçlü güçlerden biri haline gelmiştir. Bu teknolojiler, büyük miktarda veriyi analiz ederek kullanıcıların gördüğü içerikleri, satın aldıkları ürünleri ve hatta onların düşünce ve tutumlarının bir kısmını şekillendirmektedir. Algoritmalar; kişiselleştirilmiş hizmetler, zaman tasarrufu ve verimliliğin artması gibi birçok avantaj sağlasa da aynı zamanda bilgi balonlarının oluşmasına, görüş çeşitliliğinin sınırlanmasına ve bireylerin kararları üzerinde gizli etkilere yol açabilmektedir.
Bilgi çağında algoritmaların nasıl çalıştığına dair farkındalık, kaçınılmaz bir gerekliliktir. Günümüz insanı, tamamen kişisel ve bağımsız olduğunu düşündüğü birçok seçimin aslında algoritmaların etkisinin bir ürünü olduğunu bilmelidir. Bu nedenle algoritmalar bireyin seçimleri üzerinde ciddi bir etkiye sahiptir. Aslında reklam sistemleri, bireylerin zihinsel işleyişini ve bilişsel önyargılarını kullanarak onların seçimlerini yönlendirme kapasitesine sahip olurlar. Bu durum o kadar yaygındır ki, seçeneklerin sunuluş biçimi bile bireyin kararlarını değiştirebilir. Varsayılan seçeneklerin kullanılması, seçiminizin etkilenmesinin bir başka yoludur.
Bu nedenle yeni medya çağında, algoritmalar ve reklam sistemleri aracılığıyla zihinsel manipülasyon yaparak toplumların seçimlerinde ve kültürel-sosyal kavramlarında büyük değişiklikler yaratabilmiştir. Belki de “İnsan özgür iradeye sahip bir varlık mıdır?” şeklindeki felsefi soru bugün geçmişe kıyasla farklı bir yanıt gerektirmektedir. İnsanın seçimlerindeki özgürlük alanı, bu algoritmalar tarafından ciddi biçimde müdahaleye uğramış ve yönlendirilmiştir.
