Brent petrolünün fiyatı bugünkü işlemlerde 107 doların üzerine çıktı ve 108 dolar seviyesine kadar yükseldi. Bu artış yalnızca talepteki yükselişten veya arzda yaşanan olağan bir daralmadan kaynaklanmıyor. Aksine, dünyanın en kritik enerji geçiş noktalarında birden fazla krizin aynı anda yaşanmasının sonucu olarak ortaya çıkıyor: İran-ABD savaşı nedeniyle Hürmüz Boğazı’ndan petrol geçişinin ciddi biçimde kısıtlanması, gemilere yönelik saldırıların artması, Yemen ile Suudi Arabistan arasındaki çatışmaların şiddetlenmesi, Ensarullah’ın Kızıldeniz kıyısındaki ilerleyişi ve Babülmendep üzerindeki tehdidin büyümesi ve son olarak Hürmüz’ü bypass etmek için kullanılan en önemli alternatif güzergâhlardan biri olan Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı Petrol Boru Hattı’nın hedef alınması.
Tüm bu gelişmeler, petrol piyasasının artık yalnızca “petrol kıtlığından” değil, mevcut petrolün dünya pazarlarına ulaştırılamamasından da endişe etmesine yol açıyor.
Hürmüz: Normal İşleyişin Dışına Çıkan Kritik Enerji Geçidi
Savaştan önce Hürmüz Boğazı, dünyanın en önemli enerji arterlerinden biriydi ve küresel petrol ve sıvılaştırılmış gaz akışının yaklaşık beşte biri bu güzergâhtan geçiyordu. Ancak İran ile ABD arasındaki çatışmaların şiddetlenmesiyle birlikte boğazdaki gemi trafiği ciddi biçimde azaldı.
Gemi takip verileri, bazı günlerde Hürmüz’den geçen gemi sayısının tek haneli rakamlara kadar düştüğünü gösteriyor. Örneğin 10 Eylül’de boğazdan yalnızca yedi gemi geçti. İran ise şartları karşılanmadığı sürece Hürmüz’deki kısıtlamaların devam edeceğini açıkladı.
Bu durum yalnızca ham petrol arzını etkilemiyor. Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Irak ve Kuveyt’in yanı sıra Suudi Arabistan’ın petrol ihracatının önemli bir bölümü de bu güzergâhın güvenliğine bağlı.
Dolayısıyla petrol depolarda mevcut olsa bile, tankerler kabul edilebilir bir risk düzeyiyle bölgeye giremiyorsa dünya piyasalarına ulaşabilecek fiili petrol arzı azalıyor. Bugünkü fiyat artışlarının arkasındaki temel nedenlerden biri de tam olarak “üretim kapasitesi” ile “ihracat kapasitesi” arasındaki bu fark.
Hürmüz’de ciddi bir sorun yaşandığında, bölge petrolünün bir bölümü için doğal alternatif güzergâh Kızıldeniz ve Babülmendep oluyor. Suudi Arabistan da yıllardır tam olarak böyle bir senaryoya karşı Doğu-Batı Petrol Boru Hattı’na yatırım yapıyor. Bu hat, ülkenin doğusundaki petrolü Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Limanı’na taşıyor.
Ancak şimdi bu güzergâh da baskı altında. Ensarullah, Yemen’in batı kıyısı boyunca ilerleyişinin ardından Moha’yı ele geçirdi ve Babülmendep’teki stratejik Perim Adası’na ulaştı. Aynı dönemde Suudi Arabistan’ın petrol altyapısına yönelik insansız hava aracı saldırıları, Doğu-Batı Petrol Boru Hattı’nın geçici olarak durmasına neden oldu. Bu durum devam ederse, Hürmüz’e alternatif olması planlanan güzergâhın kendisi de enerji krizinin bir parçasına dönüşebilir.
Enerji piyasaları açısından asıl tehlike de burada ortaya çıkıyor: Arap Yarımadası’nın doğusundaki enerji çıkışı Hürmüz üzerinden kısıtlanırken, batıdaki alternatif güzergâh Babülmendep üzerinden tehdit altında bulunuyor. Böyle bir tabloda Körfez ülkelerinin petrol ihracatı üzerindeki baskı aynı anda iki farklı yönden artıyor.
Petrol Taşıma Maliyetleri Hızla Artıyor
Hâlâ ihraç edilebilen petrolün taşınması bile artık çok daha pahalı hale gelmiş durumda. Umman Körfezi’nden Çin’e sefer yapan dev VLCC tankerlerinin navlun ücretleri yeni rekor seviyelere ulaşırken, bazı güzergâhlarda taşıma maliyeti varil başına yaklaşık 11,5 dolara kadar yükseldi. Bu rakam petrol sektörü açısından oldukça önemli; çünkü doğrudan petrolün kendi fiyatına ekleniyor ve ithalat maliyetini artırıyor.
Deniz taşımacılığı şirketleri artık savaş sigortası, güvenlik önlemleri, yakıt, daha uzun güzergâhlar ve limanlarda bekleme süreleri için çok daha yüksek bedeller ödemek zorunda. Bölgedeki tanker sıkıntısı da maliyetleri daha da yukarı çekiyor. Dolayısıyla ham petrol fiyatı sabit kalsa bile, tüketici ülkelerin enerji ithalatı için ödediği nihai maliyet artmaya devam ediyor.
Petrol fiyatlarındaki yükselişin etkisi yalnızca akaryakıt istasyonlarında görülmüyor. İlk aşamada benzin, motorin ve uçak yakıtı fiyatları yükseliyor. Ancak ikinci aşamada etkiler çok daha geniş bir alana yayılıyor: Kara, deniz ve hava taşımacılığı pahalanıyor; sanayinin üretim maliyetleri yükseliyor; kimyasal gübre, plastik, petrokimya ürünleri ve ambalaj maliyetleri artıyor. Sonuçta bu maliyet artışları gıda ve diğer tüketim ürünlerinin fiyatlarına yansıyor.
Bu nedenle petrolün 107 doların üzerinde kalması, özellikle bu seviyenin birkaç hafta veya birkaç ay boyunca korunması halinde yeni bir enflasyon dalgasına yol açabilir. Piyasalar, enerji krizinin merkez bankalarının faiz indirimlerine gitmesini engelleyebileceğinden, hatta bazı durumlarda yeniden faiz artışlarını gündeme getirebileceğinden endişe ediyor. Aynı kaygı ABD’de de öne çıkarken, enerji fiyatlarındaki yükseliş ABD Merkez Bankası’nın kararlarını daha karmaşık hale getiriyor.
ABD: Pahalı Benzin ve Fed İçin Yeni Bir Sorun
ABD, petrol ithalatına Avrupa kadar bağımlı değil. Ancak petrol fiyatları küresel piyasalarda belirlendiği için Brent ve WTI’daki yükseliş, ABD’de benzin, motorin ve taşımacılık maliyetlerine doğrudan yansıyor.
Enerji fiyatlarının yüksek kalması halinde mal ve hizmetlerdeki enflasyon yeniden güçlenebilir. Üstelik bu gelişme, ABD Merkez Bankası’nın enflasyonu kontrol altına almaya çalıştığı bir dönemde yaşanıyor. Bunun sonucu, faiz oranlarının daha uzun süre yüksek tutulması, hatta koşulların daha da kötüleşmesi halinde yeni faiz artışlarının gündeme gelmesi olabilir.
Böyle bir senaryoda Amerikan hane halkı iki taraftan baskı altında kalacaktır: daha pahalı yakıt ve daha yüksek borçlanma maliyetleri.
Avrupa: Enerji Şokuna Karşı Daha Kırılgan
Avrupa ise yapısal olarak böyle bir enerji şokuna karşı daha kırılgan durumda. Kıta enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü ithalat yoluyla karşılıyor ve geçmiş yıllarda yaşanan enerji krizlerinin ekonomik etkilerini de henüz tamamen geride bırakmış değil.
Petrol fiyatlarındaki artış ilk olarak otomobil yakıtı, taşımacılık ve havacılık maliyetlerine yansıyor; ardından enerji yoğun sektörler üzerinde baskı oluşturuyor. Avrupa ülkeleri aynı zamanda Asya’dan enerji ve mal ithalatında Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı güzergâhına önemli ölçüde bağımlı.
Babülmendep’teki güvensizlik nedeniyle gemilerin yeniden daha uzun olan Ümit Burnu rotasına yönelmesi durumunda, Asya’dan Avrupa’ya mal taşıma maliyetleri de artacaktır. Böylece Avrupa petrol şokuyla aynı anda bir taşımacılık şokuyla da karşı karşıya kalabilir. Bu durum enflasyonu yeniden yükseltebilir, ekonomik büyümeyi yavaşlatabilir ve Avrupa Merkez Bankası’nı daha zor bir politika tercihiyle karşı karşıya bırakabilir.
Petrol Fiyatlarındaki Artışın Türkiye Ekonomisine Etkileri
Petrol fiyatlarındaki yükseliş Türkiye açısından yalnızca benzin ve motorinin pahalanması anlamına gelmiyor; aynı zamanda enflasyon, dış ticaret dengesi, döviz kuru, üretim maliyetleri ve ekonomik büyüme üzerinde doğrudan etkiler yaratabilir. Türkiye enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü ithalat yoluyla karşılıyor. Bu nedenle küresel petrol fiyatlarındaki her belirgin artış, ülkenin enerji ithalatı maliyetini yükseltiyor. Eğer petrol fiyatlarındaki yükselişe Türk lirasındaki değer kaybı da eşlik ederse, maliyet baskısı iki katına çıkıyor. Çünkü ithalatçılar aynı miktardaki petrol için hem daha fazla dolar ödemek hem de bu doları satın almak için daha fazla Türk lirası kullanmak zorunda kalıyor.
İlk ve en doğrudan etki enflasyon üzerinde görülüyor. Akaryakıt fiyatlarındaki artış şehir içi ve şehirler arası ulaşıma, kamyon taşımacılığına, nakliye maliyetlerine ve seyahat giderlerine doğrudan yansıyor. Ardından enerji tüketiminin yüksek olduğu plastik, petrokimya, çimento, çelik, tarım, gıda ve lojistik gibi sektörler baskı altına giriyor. Bu durum Türkiye’de enflasyondaki düşüş sürecini yavaşlatabilir ve hatta Merkez Bankası’nı yüksek faiz oranlarını daha uzun süre korumak zorunda bırakabilir.
İkinci önemli etki cari açık ve dış ticaret dengesi üzerinde ortaya çıkıyor. Türkiye büyük enerji ithalatçılarından biri olduğu için petrol fiyatlarındaki yükseliş genellikle ithalat faturasının dolar bazında artmasına yol açıyor. İhracat aynı dönemde benzer ölçüde artmazsa dış açık büyüyor ve ekonominin döviz ihtiyacı yükseliyor. Bu durum Türk lirası üzerinde yeni bir baskı oluşturabilir ve kur kanalı üzerinden enflasyonu yeniden güçlendirebilir.
Üçüncü etki ise üretim sektörü ve şirketler üzerinde görülüyor. Türkiye’de birçok işletme son yıllarda yüksek finansman maliyetleri, zayıflayan talep ve likidite sıkıntısıyla karşı karşıya kaldı. Petrol fiyatlarının yükselmesi enerji ve taşımacılık maliyetlerini daha da artırarak şirketlerin kâr marjlarını daraltabilir. Özellikle tekstil, hazır giyim, inşaat, gıda ve taşımacılık gibi zaten baskı altında bulunan sektörlerde likidite sorunlarının derinleşmesi, konkordato başvurularının ve hatta iflasların artması riskini beraberinde getirebilir.
Petrol fiyatlarındaki yükselişin etkileri hane halkı tarafından da kısa sürede hissedilir. Akaryakıt ve taşımacılık maliyetlerindeki artış günlük tüketim ürünlerinin fiyatlarını yükseltirken, hane gelirlerinin daha büyük bir bölümünün temel ihtiyaçlara ayrılmasına neden olur. Bunun sonucunda satın alma gücü geriler ve iç tüketim zayıflar. Bu süreç uzun süre devam ederse Türkiye, yüksek enflasyon, yüksek faiz, zayıflayan tüketim ve daha düşük ekonomik büyümenin aynı anda yaşandığı zor bir tabloyla karşı karşıya kalabilir.
Bu açıdan bakıldığında petrolün 107 doların üzerinde seyretmesi Türkiye için yalnızca dış kaynaklı bir sorun değildir; doğrudan ülke ekonomisinin en önemli değişkenlerinden birine dönüşebilir. Hürmüz ve Babülmendep krizleri ne kadar uzun sürerse Türk lirası, enflasyon, üretim maliyetleri ve hane halkının satın alma gücü üzerindeki baskı da o kadar artacaktır.
Bu Kriz Önceki Petrol Şoklarından Neden Farklı?
Geçmişte yaşanan birçok krizde petrol piyasasının temel endişesi üretimin azalmasıydı. Ancak mevcut kriz çok daha katmanlı bir yapıya sahip. Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiği ciddi biçimde kısıtlanmış durumda; bölgedeki gemiler saldırılara hedef oluyor, Babülmendep Ensarullah’ın askeri baskısı altında bulunuyor ve Hürmüz’e alternatif en önemli güzergâhlardan biri olan Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı Petrol Boru Hattı da saldırıya uğramış durumda.
Bütün bunlara tanker ve savaş sigortası maliyetlerindeki artış ile gerilimi düşürmeye yönelik diplomatik girişimlerin zorlaşması da eklendiğinde, enerji taşımacılığının maliyeti hızla yükseliyor. Dolayısıyla piyasa artık yalnızca bir “petrol kıtlığı” riskiyle karşı karşıya değil; üretim, sevkiyat, sigorta, taşımacılık ve hatta alternatif enerji ihracat güzergâhları aynı anda baskı altında.
Hürmüz’deki kısıtlamalar, Babülmendep’teki güvensizlik ve Suudi Arabistan’ın ihracat güzergâhlarındaki aksaklıklar devam ederse petrol fiyatlarının daha da yükselmesi mümkün. Kısa vadede mevcut stoklar ve alternatif güzergâhlar bu baskının bir bölümünü karşılayabilir. Ancak krizin uzaması ve ticari petrol stoklarının azalması, fiyatlar üzerindeki yukarı yönlü baskıyı çok daha güçlü hale getirebilir.
Bu tablonun sonuçları enerji piyasasıyla da sınırlı kalmayacaktır. Petrol fiyatlarındaki artış; motorin, gübre, tarım makineleri, taşımacılık ve deniz nakliye maliyetleri üzerinden doğrudan gıda üretim zincirine yansır. Bunun sonucunda tahıl, hayvan yemi, et, süt ürünleri, sebze ve paketlenmiş gıda fiyatları yükselebilir. Dolayısıyla doğrudan akaryakıt tüketmeyen haneler bile belirli bir süre sonra pahalı petrolün etkisini yaşam maliyetlerinde hissedecektir.
Daha büyük tehlike ise bu enerji şokunun, küresel ekonominin zaten güçlü bir büyüme sergilemediği bir dönemde stagflasyon riskini artırmasıdır. Bir taraftan enflasyon ve üretim maliyetleri yükselirken hane halkının satın alma gücü düşebilir; diğer taraftan merkez bankaları enflasyonu kontrol altına almak için faiz oranlarını yüksek tutmak zorunda kalabilir. Bunun sonucu tüketim ve yatırımların gerilemesi ve ekonomik büyümenin daha da zayıflaması olabilir.
Böylece Hürmüz ve Babülmendep’te başlayan bölgesel enerji krizi, küresel ekonomi açısından geniş çaplı bir enflasyon şokuna dönüşebilir.
Nihai Analiz
ABD’nin İran’a yönelik saldırıları, Trump yönetimi tarafından başlangıçta belirli askeri ve siyasi hedeflere ulaşmayı amaçlayan bir operasyon olarak tasarlanmış olabilir. Ancak savaşın ekonomik sonuçları artık çatışma sahasının çok ötesine taşınıyor. Washington ile Tahran arasındaki gerilimin tırmanmasıyla ortaya çıkan kriz, dünyanın sonbahara girdiği bu dönemde enerji piyasalarını ve küresel ekonomiyi çok daha büyük bir şokla karşı karşıya bırakabilecek bir dalgaya dönüşüyor. Hürmüz Boğazı’ndaki geçişlerin kısıtlanması, Babülmendep’te artan güvensizlik ve Suudi Arabistan’ın alternatif petrol ihracat güzergâhları üzerindeki baskı, hem petrol fiyatlarını hem de enerji taşımacılığının maliyetini aynı anda yükseltiyor. Bu tablo devam ederse savaşın ABD ve müttefiklerine getireceği ekonomik maliyet, Washington’un başlangıçtaki hesaplarının çok ötesine geçebilir.
Zamanlama da büyük önem taşıyor. Yaz mevsiminin son günleri yaşanırken, soğuk havaların yaklaşmasıyla birlikte bazı enerji ürünlerine ve ısınma yakıtlarına yönelik mevsimsel talep artmaya başlayacak. Arz ve deniz taşımacılığındaki aksaklıklar o döneme kadar devam ederse, enerji fiyatları üzerindeki baskı daha da ağırlaşabilir ve bu etki yakıttan taşımacılığa, gıdadan diğer tüketim ürünlerine kadar geniş bir alana yayılabilir. Bu süreçte ekonomik dayanıklılığı düşük ve enerji ithalatına yüksek ölçüde bağımlı ülkeler krizin en kırılgan halkalarını oluşturacaktır. Yakıt fiyatlarındaki artış bütçe açıklarını, enflasyonu, satın alma gücündeki kaybı ve toplumsal hoşnutsuzluğu daha da derinleştirebilir. Bu baskının işaretleri Suriye gibi ülkelerde de görülebilir; ancak bu ülkedeki protestoları yalnızca yakıt fiyatlarındaki artışa bağlamak için ayrıca değerlendirme yapmak gerekir. Petrol fiyatları mevcut yüksek seviyelerde kalır veya daha da yükselirse, İran’ın çevresindeki bazı ekonomilerde benzer ekonomik ve toplumsal baskıların ortaya çıkma ihtimali de artacaktır. Böyle bir senaryoda İran’da başlayan savaş, enerji ve enflasyon kanalı üzerinden çatışma sahasının çok ötesine yayılan ekonomik ve toplumsal bir krize dönüşebilir.
