2026 BRICS Zirvesi, 12-13 Eylül tarihlerinde Yeni Delhi’de, İran savaşı, ABD-Çin gerilimi, Ukrayna savaşı, yükselen enerji fiyatları ve Trump yönetiminin gümrük tarifeleri gibi gelişmelerin küresel ekonomi ve siyaset üzerinde aynı anda baskı oluşturduğu bir dönemde gerçekleştirildi. Bu koşullar, tek taraflı yaptırımlar, ulusal para birimlerinin kullanımı, bağımsız ödeme sistemleri, tedarik zincirlerinin güvenliği ve uluslararası kurumların reformu gibi başlıkların müzakerelerin merkezine yerleşmesine neden oldu.
Yeni Delhi Bildirisi’nde de daha adil bir uluslararası düzenin oluşturulması, çok taraflı sistemin reforme edilmesi ve gelişmekte olan ülkelerin küresel karar alma mekanizmalarındaki rolünün artırılması vurgulandı. Bu yaklaşım, BRICS’in giderek yalnızca ekonomik bir platform olmaktan çıkarak “Küresel Güney”in siyasi ve ekonomik ağırlığını artırmayı amaçlayan bir yapıya dönüşmek istediğini gösteriyor.
Çin: “Daha Büyük BRICS” ve Küresel Güney İçin Daha Fazla Güç
Çin’in tutumu zirvedeki en açık ve güçlü yaklaşımlardan biriydi. Şi Cinping, BRICS ülkeleri arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesi ve Küresel Güney’in uluslararası sistemdeki ağırlığının artırılması çağrısında bulundu. Ekonomi, ticaret, finans, teknoloji ve yapay zekâ alanlarında daha kapsamlı iş birliğini savunan Şi, “Daha Büyük BRICS” anlayışını öne çıkardı.
Çin ayrıca BRICS bünyesinde açık kaynaklı bir yapay zekâ bölgesinin oluşturulması, hizmet ticaretindeki iş birliğinin genişletilmesi ve üye ülkelerin özel ekonomik bölgeleri arasındaki ilişkilerin geliştirilmesi gibi girişimler de gündeme getirdi.
Ancak Çin’in yaklaşımındaki daha önemli unsur, meselenin siyasi boyutu. Pekin, BRICS’i çok kutuplu bir dünya düzenine geçişin araçlarından biri olarak görüyor. Bu yaklaşım, ABD ve Batılı müttefiklerinin ticaret, finans, teknoloji ve uluslararası siyasetin kurallarını tek başlarına belirleyemeyecekleri yeni bir küresel düzen öngörüyor.
Dolayısıyla Çin’in amacı BRICS’in Batı ile ilişkilerini tamamen kesmesi değil. Daha temel hedef, üye ülkelerin Batı’nın etkisinin güçlü olduğu ekonomik ve finansal sisteme bağımlılığını azaltacak alternatif yapılar oluşturmak ve bu ülkelere yaptırım veya ekonomik baskıyla karşı karşıya kaldıklarında kullanabilecekleri farklı seçenekler sunmak.
Hindistan: BRICS’i Açık Bir Anti-Amerikan İttifaka Dönüştürmemek
Narendra Modi’nin yaklaşımı ise daha temkinliydi. Hindistan, BRICS’in açık bir ABD karşıtı ittifaka dönüşmesini istemiyor. Modi, Küresel Güney’in rolünün artırılması gerektiğini vurgularken BRICS’i küresel sorunlara yönelik giderek genişleyen bir çözüm platformu olarak tanımladı. Hindistan Başbakanı ayrıca jeopolitik gerilimlerin artması, tedarik zincirlerinin bozulması ve teknoloji ile kritik minerallerin siyasi rekabet ve baskı araçlarına dönüştürülmesi konusunda uyarıda bulundu.
Bu farklılık oldukça önemli. Yeni Delhi, BRICS ülkelerinin ekonomik bağımsızlığının güçlendirilmesini destekliyor; ancak dolar veya ABD ile doğrudan bir ekonomik savaşa girilmesini istemiyor. Hindistan daha çok ulusal para birimlerinin kullanımının artırılmasını, ödeme sistemlerinin geliştirilmesini ve gelişmekte olan ülkelerin küresel sistemdeki pazarlık gücünün yükseltilmesini savunuyor.
Başka bir ifadeyle Hindistan, BRICS’in Batı dışındaki ülkelerin gücünü artırmasını, ancak kendisini Washington ile Pekin arasında bir tercih yapmak zorunda bırakmamasını istiyor.
Rusya: Dolara Bağımlılığı Azaltmak, Ancak Mutlaka Dolardan Vazgeçmek Değil
Rusya’nın tutumu da basit bir “dedolarizasyon” kavramından daha karmaşık. Moskova, amacının mutlaka doları tamamen devre dışı bırakmak olmadığını; ülkelerin kendi ticaretleri açısından daha uygun olan para birimlerini ve ödeme yöntemlerini kullanabilmeleri gerektiğini vurguluyor. Ancak uygulamada, Batı’nın kapsamlı yaptırımları ve Rusya’ya ait bazı varlıkların dondurulması, Moskova’nın ulusal para birimleriyle ticareti ve Batı dışındaki finansal sistemleri geliştirme konusundaki motivasyonunu önemli ölçüde artırdı. Bu nedenle Rusya, BRICS bünyesinde uluslararası ticaretin dolara ve Batı finans sistemine bağımlılığını azaltacak mekanizmaların oluşturulmasını en güçlü şekilde destekleyen ülkelerden biri konumunda.
İran açısından ise bu mesele daha büyük bir önem taşıyor. Tahran, BRICS’i yalnızca ekonomik bir pazar veya siyasi bir platform olarak değil, aynı zamanda ABD yaptırımlarının etkisini azaltabilecek potansiyel araçlardan biri olarak görüyor. Mesud Pezeşkiyan zirvede, tek taraflı yaptırımlara karşı durulması, üyeler arasındaki siyasi koordinasyonun artırılması ve ekonomi, finans, teknoloji, enerji ve gıda güvenliği alanlarındaki iş birliğinin genişletilmesi gerektiğini vurguladı.
İran’ın bakış açısına göre BRICS ülkeleri arasındaki ticaret ne kadar fazla ulusal para birimleriyle ve ABD’nin kontrolü dışındaki finansal ağlar üzerinden gerçekleştirilirse, Washington’ın doları ve uluslararası finans sistemini bir baskı aracı olarak kullanma gücü de o ölçüde azalacaktır.
İran-ABD Savaşı BRICS Zirvesine Nasıl Yansıdı?
İran ile ABD arasındaki savaş ve artan gerilim, BRICS’in karşı karşıya kaldığı en önemli siyasi sınavlardan biri oldu. İran ile Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelerin aynı yapı içerisinde yer alması, Batı Asya’daki kriz konusunda ortak bir tutuma ulaşılmasını zorlaştırdı.
Sonuçta BRICS üyeleri ortak bildiride Batı Asya’daki gerilimin tırmanmasından duydukları endişeyi dile getirdi, “azami itidal” çağrısında bulundu ve tüm taraflardan krizi daha da tırmandırabilecek adımlardan kaçınmalarını istedi.
Ancak bildirinin ABD’yi, İran’ı veya savaşın diğer taraflarını doğrudan kınamaması dikkat çekiciydi. Bu durum aynı zamanda BRICS’in önemli sınırlılıklarından birini de ortaya koyuyor.
İran doğal olarak ABD’ye karşı daha açık ve sert bir tutum benimsenmesini isterken, Hindistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler BRICS’in resmen ABD karşıtı bir ittifaka dönüşmesini istemiyor. Bununla birlikte ekonomik konularda BRICS üyelerinin yaklaşımı İran’ın görüşlerine daha yakın. Üyeler tek taraflı ekonomik tedbirleri ve yaptırımları eleştirirken, gümrük tarifeleri ile ticari engellerin artırılmasına da karşı çıktı ve ekonomi ile ticaretin siyasi baskı araçlarına dönüştürülmesi konusunda uyarıda bulundu.
İran-ABD karşı karşıya gelişinin BRICS’in ekonomik projesiyle doğrudan kesiştiği nokta da burasıdır. BRICS, ödeme sistemlerini, finansman mekanizmalarını ve ulusal para birimleriyle ticareti geliştirebilirse, ABD’nin dolara ve Batı finans ağına erişimi bir yaptırım aracı olarak kullanma kapasitesi zaman içinde azalabilir.
Ulusal Para Birimleri: BRICS’in En Önemli Somut Projesi
Bazı haber başlıklarının aksine, Yeni Delhi’de bir “ortak BRICS para birimi” oluşturulması yönünde karar alınmadı. Asıl odak daha uygulanabilir adımlar üzerinde: ticaret ve yatırımlarda ulusal para birimleriyle yapılan ödemelerin artırılması, üye ülkelerin ödeme sistemleri arasındaki bağlantıların geliştirilmesi ve Yeni Kalkınma Bankası aracılığıyla yerel para birimleri üzerinden finansmanın genişletilmesi.
Bu yol ilk bakışta bir “BRICS doları” oluşturmaktan daha az çarpıcı görünebilir; ancak ekonomik açıdan çok daha uygulanabilir bir seçenektir. Çin-Brezilya, Hindistan-Rusya veya Çin-İran ticaretinin daha büyük bir bölümü, ulusal para birimlerinin önce dolara çevrilmesine gerek kalmadan gerçekleştirilebilirse, bu ülkelerin ticari işlemlerinde dolara duyduğu ihtiyaç zaman içinde azalabilir.
Bununla birlikte bu sürecin önünde hâlâ ciddi engeller bulunuyor. Para birimlerinin dönüştürülebilirliği, finansal sistemler arasındaki farklılıklar, üye ülkeler arasındaki ticari dengesizlikler ve ulusal para birimlerine duyulan güven bunların başında geliyor. Bu nedenle mevcut koşullarda doların hâkimiyetinin sona erdiğini söylemek abartılı olacaktır.
Yapay zekâ da zirvenin önemli gündem maddelerinden biriydi. BRICS üyeleri dijital altyapı, yapay zekâ yönetişimi ve Küresel Güney ülkelerinin ihtiyaçlarına uygun teknolojilerin geliştirilmesi konusunda iş birliğinin artırılması gerektiğini vurguladı.
Çin ayrıca BRICS bünyesinde açık kaynaklı bir yapay zekâ bölgesi oluşturulması girişimini gündeme getirdi. Bu gelişme, BRICS ile Batı arasındaki rekabetin artık yalnızca petrol, ticaret, bankacılık veya dolar üzerinden şekillenmediğini gösteriyor. Çipler, veri merkezleri, yapay zekâ, kritik mineraller ve teknoloji standartları da giderek geleceğin küresel ekonomik düzeni üzerindeki rekabetin önemli unsurlarına dönüşüyor. Modi’nin teknoloji ve kritik minerallerin jeopolitik araçlara dönüştürülmesine ilişkin uyarısı da tam olarak bu noktaya işaret ediyor.
ABD’ye Karşı Bir “Ekonomik Cephe” mi Oluşuyor?
Eğer “ekonomik cephe” ile kastedilen, üyelerinin doları terk etmeye, ABD ekonomisini hedef almaya ve resmî bir Batı karşıtı blok oluşturmaya karar verdiği bir ittifak ise, şimdilik bunun cevabı hayır. Üye ülkeler arasındaki çıkar farklılıkları böyle bir adım için oldukça büyük. Hindistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler de Washington ile doğrudan bir karşı karşıya gelme sürecine girmek istemiyor.
Ancak kastedilen, üye ülkelerin ABD’ye ve Batı finans sistemine tamamen bağımlı olmadan kendi aralarında ticaret yapabilmelerini sağlayacak bir ekonomik altyapının oluşturulması ise, cevap giderek evet yönüne doğru ilerliyor. Ulusal para birimleri, daha bağımsız ödeme sistemleri, Yeni Kalkınma Bankası, enerji iş birliği, dijital altyapı, yapay zekâ ve Güney-Güney ticaretinin genişletilmesi bu sürecin temel unsurlarını oluşturuyor. Kritik fark tam da burada ortaya çıkıyor: BRICS’in mevcut koşullardaki temel projesi mutlaka “ABD’nin yerini almak” değil; ABD’nin küresel ekonomi ve finans sistemindeki hâkim konumunu diğer ülkeler üzerinde bir baskı aracı olarak kullanma kapasitesini azaltmaktır.
Nihai Analiz
Dünyadaki siyasi, askeri ve ekonomik gerilimlerin her geçen gün yeni boyutlar kazandığı bir ortamda, BRICS mevcut düzen ile bu düzeni değiştirmek isteyen güçler arasındaki rekabette sonsuza kadar orta bir çizgide ilerleyemez. Eğer bu yapı yalnızca ihtiyatlı bildiriler yayımlamakla yetinir ve tek taraflı yaptırımlar, ekonomik savaşlar ve finansal baskılar gibi kritik dönemlerde üyelerini destekleyecek somut mekanizmalar oluşturamazsa, uzun vadede hem cazibesi hem de kendi iç bütünlüğü ciddi sınamalarla karşı karşıya kalabilir. Buna karşılık BRICS; bağımsız ödeme ağlarını geliştirerek, ulusal para birimleriyle ticareti genişleterek, geleneksel finansal yapıların dışında finansman imkânları oluşturarak ve ekonomik ve teknolojik iş birliğini artırarak, Batılı güçlerin hâkim olduğu düzenden rahatsız olan veya bu düzenin yaptırım ve kısıtlamaları altında ciddi baskı yaşayan ülkeler için ekonomik ve siyasi bir sığınak haline gelebilir.
İran-ABD savaşı bu sürecin belirleyici sınavlarından biri olabilir. BRICS, ağır ekonomik ve jeopolitik baskılarla karşı karşıya bulunan bir ülke açısından bu yapıya üyeliğin somut ve pratik avantajlar sağladığını gösterebilirse, Küresel Güney’deki diğer ülkelerin BRICS’e yakınlaşma motivasyonu da güçlenecek ve BRICS’e katılma talebinin giderek hızlanan biçimde artmasına yol açabilecektir. Böyle bir senaryoda BRICS’in önemi artık yalnızca üye sayısı veya dünya ekonomisindeki toplam payıyla ölçülmeyecek; Batı’nın ekonomik gücünden daha bağımsız, gerçek ve işlevsel bir ağ oluşturabilme kapasitesiyle değerlendirilecektir. Bu gerçekleşirse BRICS, sıradan bir iş birliği platformundan çıkarak geleceğin çok kutuplu dünya düzeninin temel sütunlarından birine ve mevcut küresel güç yapısı karşısında ciddi bir denge unsuruna dönüşebilir.
