ABD Başkanı Donald Trump, Washington’ın Grönland’daki Amerikan askeri varlığının güçlendirilmesi konusunda Danimarka ve Grönland ile anlaşmaya vardığını açıkladı. Trump, müzakerelerin sonucunu ABD’nin Grönland’ın güvenlik meseleleri üzerinde “kalıcı kontrol” sağlaması olarak nitelendiriyor. Ancak Danimarka ve Grönland hükümetleri farklı bir dil kullanıyor. İki taraf, Danimarka Krallığı’nın egemenliğini ve Grönland halkının kendi kaderini tayin hakkını tanıması gereken ve imzalanma aşamasına gelen bir anlaşmadan söz ediyor. Bu raporun hazırlandığı tarih itibarıyla anlaşmanın nihai metni yayımlanmış değil; anlaşmanın gelecek hafta imzalanması bekleniyor ve henüz yürürlüğe girmiş değil.
Danimarka Başbakanlık Ofisi, 18 Eylül’de yayımladığı açıklamada, üç tarafın temsilcilerinin anlaşmayı gelecek hafta Birleşmiş Milletler Genel Kurulu toplantılarıyla eş zamanlı olarak imzalamasının beklendiğini duyurdu. Anlaşmanın imzalanmasının ardından dahi gerekli parlamenter süreçlerin tamamlanması gerekiyor. Bu nedenle, mevcut bilgiler ışığında Grönland’ın “devredildiğini” ya da savunma alanındaki yetkilerin kesin olarak ABD’ye geçtiğini söylemek doğru değil.
Tek Anlaşma, İki Farklı Anlatı
Trump, Washington açısından elde edilen güvenlik kazanımını öne çıkarıyor. Trump’a göre ABD, Grönland’daki askeri varlığını önemli ölçüde genişletebilecek ve bölgenin güvenliğine ilişkin kaygılarını giderebilecek. ABD Dışişleri Bakanı da açıklanan anlaşmayı ülkesinin ulusal güvenliği açısından büyük bir kazanım olarak nitelendirdi.
Buna karşılık Danimarka Başbaka
nı Mette Frederiksen, imzalanması beklenen anlaşmanın Danimarka Krallığı’nın “egemenliğini ve toprak bütünlüğünü” ve Grönland halkının kendi kaderini tayin hakkını tanıması gerektiğini vurguluyor. Grönland Başbakanı Jens-Frederik Nielsen de anlaşmanın Grönland’ın çıkarlarını ve uluslararası iş birliklerindeki konumunu gözetmesi gerektiğini belirtiyor. Tarafların kullandığı dil arasındaki bu farklılık, gelişmenin temel noktasını oluşturuyor: ABD güvenlik alanındaki yetki ve imkânlarının genişletilmesinden söz ederken, Danimarka ve Grönland adanın siyasi ve hukuki statüsünün korunmasına vurgu yapıyor.Grönland, Danimarka Krallığı bünyesinde geniş özerkliğe sahip bir bölgedir. Dolayısıyla ABD’nin adadaki askeri varlığının artırılması, tek başına Grönland’ın ABD mülkiyetine geçmesi anlamına gelmez. Tarafların gerçekte hangi yetkilere sahip olacağını belirleyecek olan ise anlaşmanın yayımlanacak nihai metni ve ardından yürütülecek onay sürecinin sonucudur.
Grönland ABD İçin Neden Önemli?
Grönland’ın önemi bu anlaşmadan önce de açıktı. Adanın Kuzey Kutbu’ndaki konumu ve Kuzey Atlantik güzergâhlarına yakınlığı, Grönland’ı askeri hareketliliğin izlenmesi ve Kuzey Amerika’nın savunulması açısından stratejik bir noktaya dönüştürüyor. ABD hâlihazırda Grönland’da Pituffik Uzay Üssü’nü kullanıyor. Bu üs, füze erken uyarı, füze savunması ve uzay faaliyetlerinin izlenmesinde önemli bir rol oynuyor.
ABD’nin Grönland’daki varlığının uzun bir hukuki geçmişi de bulunuyor. ABD ile Danimarka arasında 1951 yılında imzalanan savunma anlaşması, Amerikan askeri varlığının temel çerçevesini oluşturdu. 2004 yılında yapılan değişiklik ise ABD’nin askeri operasyonları ve tesislerinde gerçekleştirilecek önemli değişikliklere ilişkin istişarelerde Grönland Özerk Yönetimi’nin rolünü güçlendirdi. Dolayısıyla yeni anlaşma, nihai hale gelmesi durumunda sıfırdan oluşturulan bir düzenleme olmayacak. Asıl soru, mevcut çerçeveye hangi yeni yetkilerin veya kısıtlamaların ekleneceği olacak. Basında, adı açıklanmayan bir Amerikalı yetkiliye dayandırılan haberlerde, anlaşmanın NATO üyesi olmayan ülkelerin Grönland’da üs kurmasını engellemeyi ve ABD’nin rakiplerinin adadaki yatırımlarını sınırlandırmayı amaçladığı belirtiliyor. Ancak bu ayrıntılar henüz yayımlanmış resmi bir anlaşma metni üzerinden doğrulanabilmiş değil. Bu nedenle nihai belge açıklanana kadar söz konusu ayrıntıların, haberlerde yer alan ancak anlaşma metni düzeyinde henüz teyit edilmemiş bilgiler olarak değerlendirilmesi gerekiyor.
Karar Alma Sürecinde Grönland Halkının Konumu
Grönland yalnızca Washington ile Kopenhag arasında yürütülen bir güvenlik müzakeresinin konusu değil; adanın kendi halkı ve seçilmiş kurumları bulunuyor. Bu nedenle Grönland hükümetinin “adanın çıkarlarına”, Danimarka’nın ise “kendi kaderini tayin hakkına” yaptığı vurgu yalnızca diplomatik ifadelerden ibaret değil. Bu iki ilke, askeri üslerin genişletilmesi, askeri faaliyetler, yatırımlar ve bunların yerel düzeyde doğuracağı sonuçların Grönland halkının ne ölçüde katılımı ve onayıyla hayata geçirileceği sorusuyla doğrudan bağlantılı.
Trump’ın son aylarda Grönland’ı ABD’nin kontrolüne alma yönündeki talepleri ve açıklamaları, Washington ile Avrupalı müttefikleri arasındaki gerilimi artırmıştı. Danimarka ve Grönland ise adanın satılık olmadığını defalarca vurguladı. Yeni güvenlik anlaşması, Grönland üzerindeki egemenlik değişmeden ABD’nin savunma alanındaki taleplerinin bir bölümünü karşılamanın bir yolu olabilir. Ancak bu, analitik bir değerlendirmedir; tarafların gerçekte hangi konularda ve hangi şartlarla uzlaştığını ancak nihai anlaşma metni ortaya koyacaktır.Anlaşmanın nihai metni henüz yayımlanmadığı için, bu aşamada Trump’ın müzakere taktiğine ilişkin değerlendirmeleri kanıtlanmış bir gerçek olarak değil, bir analiz ve yorum olarak ele almak daha doğru olacaktır. Danimarka hükümetinin mevcut resmi açıklaması, şimdilik yalnızca imza aşamasına yaklaşan ve aynı zamanda Danimarka Krallığı’nın egemenliği ile Grönland halkının kendi kaderini tayin hakkını koruması gereken bir anlaşmadan söz ediyor.
Nihai Analiz
Nihai anlaşmanın gerçekten ABD’nin Grönland’daki askeri varlığının belirgin ve uzun vadeli biçimde artırılmasıyla sonuçlanması halinde, Washington’ın adanın resmi egemenlik statüsünü değiştirmeden güvenlik alanındaki temel hedeflerinin önemli bir bölümüne ulaştığı söylenebilir. Trump, aylar boyunca Grönland meselesini mümkün olan en üst düzeyde gündemde tuttu; adayı “kontrol altına almaktan” söz etti ve hatta Grönland’ın mülkiyeti ve kontrolü meselesini Avrupalı müttefikleriyle yaşanan ciddi anlaşmazlıklardan biri haline getirdi. Eğer bütün bu baskının somut sonucu yeni Amerikan üsleri veya askeri tesislerinin kurulması ve ABD’nin daha geniş askeri haklarının uzun vadeli olarak güvence altına alınması olursa, başlangıçta Grönland’ın mülkiyetini elde etmeye yönelik azami bir talep gibi görünen yaklaşım, fiiliyatta ABD’nin adadaki stratejik varlığının genişlemesiyle sonuçlanmış olacak. Mevcut haberler de ABD’nin askeri varlığının önemli ölçüde artırılmasının planlandığına işaret ediyor; ancak nihai ayrıntılar henüz açıklanmış değil.
Bu açıdan bakıldığında Trump’ın daha önce Grönland’ı satın alma, ele geçirme veya kontrol etme yönündeki açıklamaları, azami taleple başlayan bir müzakere taktiği çerçevesinde de değerlendirilebilir: Başlangıçtaki talebi öylesine yüksek bir seviyeye çıkarmak ki, daha önce son derece kapsamlı görülebilecek başka bir seçenek — ABD’nin Grönland’daki askeri varlığının kalıcı biçimde genişletilmesi — sonunda karşı taraf açısından daha kabul edilebilir bir uzlaşma olarak ortaya çıksın.
Bu durumda Trump açısından en önemli kazanım, Grönland üzerinde bayrak değişikliği yapmak değil, Danimarka ve Grönland yönetimini, Kuzey Kutbu’nun en kritik noktalarından birinde ABD’nin daha geniş ve uzun vadeli bir askeri rolünü kabul etmeye ikna etmek olacaktır. Böyle bir düzenleme, ABD’nin Rusya ve Çin karşısındaki stratejik konumunu güçlendirebileceği gibi Grönland’ı Kuzey Amerika ve NATO’nun savunma mimarisine geçmişe kıyasla daha fazla entegre edebilir.
Öte yandan Danimarka ve Grönland da aynı anlaşmayı farklı bir perspektiften kazanım olarak sunabilir. Çünkü temel hedeflerini, yani egemenliğin devredilmesini önlemeyi ve Grönland halkının kendi kaderini tayin hakkını korumayı, muhafaza etmiş olacaklar. Kopenhag’ın resmi açıklaması da Danimarka Krallığı’nın egemenliği ve toprak bütünlüğü ile Grönland halkının kendi kaderini tayin hakkına açıkça vurgu yapıyor. Dolayısıyla ortaya, her iki tarafın da kendi açısından kazanım olarak sunabileceği bir anlaşma çıkabilir: ABD daha geniş bir güvenlik nüfuzu ve askeri varlık elde ederken, Danimarka ve Grönland adanın siyasi egemenliğini ve mevcut hukuki statüsünü koruyabilir.
Ancak asıl mesele şudur: Eğer bu senaryo gerçekten hayata geçer ve ABD’nin Grönland’daki üsleri ile askeri varlığı kayda değer biçimde genişlerse, bunun Trump yönetiminin başından beri öncelikli hedeflerinden biri olduğu yönündeki yorum güçlenecektir. Bu durumda Grönland’ın mülkiyetini elde etmeye ilişkin söylemlerin, karşı tarafın kabul eşiğini yükseltmek ve daha geniş Amerikan askeri varlığını görece daha kabul edilebilir bir seçenek haline getirmek amacıyla kullanılan bir müzakere aracı olduğu değerlendirmesi daha güçlü bir zemine oturacaktır. Bununla birlikte, nihai anlaşma metni ve müzakere sürecine ilişkin doğrudan kanıtlar ortaya çıkmadan, bunun en başından beri tasarlanmış kesin bir strateji olduğunu söylemek yerine, güçlü bir analitik ihtimal olarak değerlendirmek daha isabetli olacaktır.
