Son yıllarda, özellikle 2022’den sonra, uluslararası sistem güvenliğin yeniden devletlerin en önemli önceliklerinden biri hâline geldiği yeni bir döneme girmiştir. Büyük güçler arasında geniş çaplı savaşların artık tarihe karıştığı yönündeki anlayışın sona ermesiyle birlikte, savunma sanayii yeniden ekonomik, endüstriyel ve teknolojik politika yapımının merkezine yerleşmiştir. Askerî bütçelerde benzeri görülmemiş artışlar, silah üretim kapasitesinin genişletilmesi, savunma teknolojilerine yönelik kapsamlı yatırımlar ve endüstriyel kendi kendine yeterlilik arayışı, bu paradigma değişiminin en belirgin göstergeleridir.
Jeopolitik Faktörler ve Büyük Güç Rekabetinin Geri Dönüşü
Bu dönüşümün en önemli nedeni, küresel ölçekte jeopolitik gerilimlerin artmasıdır. 2022 yılında başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana Avrupa’da yaşanan en büyük konvansiyonel savaş olarak, Batılı ülkelerin güvenlik anlayışını köklü biçimde değiştirmiştir. Son otuz yıl boyunca askerî harcamalarını azaltma eğiliminde olan NATO üyesi ülkeler, bugün savunma bütçelerini artırmaya, savunma sanayilerini geliştirmeye ve ordularını modernize etmeye yönelik kapsamlı programlar yürütmektedir.
Doğu Asya’da ise Amerika Birleşik Devletleri ile Çin arasındaki stratejik rekabetin derinleşmesi, Tayvan meselesi, Güney Çin Denizi’ndeki anlaşmazlıklar ve Çin’in askerî kapasitesindeki hızlı artış; Japonya, Güney Kore, Avustralya ve Hindistan gibi ülkeleri savunma alanında büyük yatırımlar yapmaya yöneltmiştir. Aynı zamanda Orta Doğu’daki çatışmalar, Gazze Savaşı, Kızıldeniz’deki saldırılar, İran ile Amerika Birleşik Devletleri ve müttefikleri arasındaki askerî gerilimler ile füze ve insansız hava aracı tehditlerinin artması, savunma hazırlığının önemini birçok devlet açısından daha da artırmıştır.
Sonuç olarak, birçok ülke ulusal güvenliği yeniden stratejik bir öncelik olarak tanımlamakta ve savunma sanayiini ulusal gücün ayrılmaz bir unsuru olarak görmektedir.
Yeni Askerî Teknolojilerde Devrim
Savunma sanayiinin yeniden önem kazanmasındaki bir diğer temel etken, askerî teknolojilerde yaşanan hızlı dönüşümdür. Son yıllardaki savaş deneyimleri, geleceğin muharebelerinin her zamankinden daha fazla yapay zekâ, insansız sistemler, insansız hava araçları (İHA), elektronik harp, uzay tabanlı sistemler, küçük uydular, güvenli haberleşme altyapıları, bulut bilişim, büyük veri analitiği ve hassas güdümlü silahlar gibi ileri teknolojilere dayanacağını ortaya koymuştur.
Bu nedenle birçok devlet, hem sivil hem
de askerî alanlarda kullanılabilen çift kullanımlı (dual-use) teknolojilere yönelik kapsamlı yatırımlar başlatmıştır. Yapay zekâ, gelişmiş yarı iletkenler (çipler), haberleşme ağları, radar sistemleri, elektro-optik ekipmanlar ve ileri tahrik motorları bu alanın öne çıkan örnekleri arasında yer almaktadır.
Ukrayna Savaşı’nın deneyimleri de düşük maliyetli insansız hava araçlarının, dolaşan mühimmatın (loitering munitions) ve gelişmiş istihbarat ağlarının modern savaşlardaki belirleyici rolünü açık biçimde ortaya koymuştur. Bu gelişmeler, birçok ülkeyi söz konusu sistemleri yerli imkânlarla geliştirmeye ve üretmeye yönelik bağımsız programlar hazırlamaya yöneltmiştir.
Endüstriyel Kendi Kendine Yeterlilik ve Tedarik Zinciri Güvenliği
COVID-19 salgını ve ardından Ukrayna Savaşı, özellikle stratejik sektörlerde küresel tedarik zincirlerine aşırı bağımlılığın ülkelerin ulusal güvenliğini ciddi biçimde riske atabileceğini göstermiştir. Yarı iletkenler, kritik hammaddeler, gelişmiş motorlar ve elektronik bileşenlerde yaşanan tedarik sıkıntıları, birçok hükümeti stratejik özyeterlilik (Strategic Autonomy) politikalarını hayata geçirmeye yöneltmiştir.
a silah satın almakla yetinmemekte; aynı zamanda yerli üretim kapasitesi oluşturmayı, teknoloji transferini gerçekleştirmeyi, ulusal savunma şirketlerini desteklemeyi ve yerli savunma sanayiini geliştirmeyi de temel hedefleri arasına almaktadır. Devletler; teşvikler, doğrudan yatırımlar, uzun vadeli tedarik sözleşmeleri ve araştırma-geliştirme (Ar-Ge) destekleri aracılığıyla kritik savunma sistemlerinin tedarik zincirlerini ülke içinde güçlendirmeye çalışmaktadır.
Bu nedenle savunma sanayii artık yalnızca askerî yapının bir parçası olarak görülmemekte; aynı zamanda ülkelerin sanayi politikalarının, teknoloji stratejilerinin ve ekonomik güvenlik yaklaşımlarının temel sütunlarından biri olarak değerlendirilmektedir.
Askerî Bütçelerde Tarihî Sıçrama
Uluslararası raporlar, 2022 yılından bu yana dünyanın Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonraki en hızlı askerî harcama artış dönemlerinden birini yaşadığını göstermektedir. Avrupa, Asya ve Orta Doğu başta olmak üzere, dünyanın neredeyse tüm bölgelerinde savunma harcamaları belirgin biçimde artmıştır.
Avrupa’da bu artışın temel amacı, silahlı kuvvetlerin muharebe kabiliyetini yeniden inşa etmek, yeni askerî teçhizat tedarik etmek, mühimmat stoklarını artırmak ve savunma sanayiinin üretim kapasitesini genişletmek olmuştur. Asya’da ise Japonya, Hindistan ve Güney Kore gibi ülkeler, savunma sanayilerini güçlendirmeye yönelik uzun vadeli stratejik programlar hazırlamıştır. Geçmişte görece sınırlı askerî bütçelere sahip olan birçok ülke bile artık savunma harcamalarını önemli ölçüde artırmayı hedefleyen çok yıllı planlar açıklamaktadır.
Dikkat çekici olan husus, bu yeni kaynakların büyük bölümünün cari harcamalara değil, uzun vadeli yatırımlara yönlendirilmesidir. Araştırma ve geliştirme (Ar-Ge), ileri teknolojiye sahip savunma sistemlerinin tedariki, yerli savunma sanayiinin geliştirilmesi, mühimmat üretim kapasitesinin artırılması, yeni üretim tesislerinin kurulması ve yeni nesil askerî teknolojilere yapılan yatırımlar bu kapsamda öne çıkmaktadır.
Bu eğilim, birçok ülkenin savunma bütçelerindeki artışı geçici bir güvenlik tedbiri olarak değil; ulusal güvenliğin korunması, sanayi kapasitesinin güçlendirilmesi ve gelecekteki jeopolitik rekabette daha güçlü bir konum elde edilmesi amacıyla oluşturulan uzun vadeli bir stratejinin parçası olarak değerlendirdiğini göstermektedir.
Dünyada Silah İhracatı ve İthalatındaki Eğilimler
Küresel silah pazarı, 2020’li yılların başından itibaren yeniden güçlü bir büyüme sürecine girmiştir. Rusya-Ukrayna Savaşı, ABD-Çin rekabetinin derinleşmesi, Orta Doğu’daki güvenlik krizleri ve birçok ülkenin ordularını modernize etme programları, uluslararası silah ticaretini yeniden canlandırmıştır. Özellikle Avrupa ülkeleri, azalan askerî stoklarını yenilemek ve yeni güvenlik tehditlerine karşı hazırlıklı olmak amacıyla savunma harcamalarını ve silah ithalatını önemli ölçüde artırırken, Asya ve Orta Doğu ülkeleri ise ithalatın yanı sıra yerli savunma sanayilerini geliştirmeye ve üretim kapasitelerini güçlendirmeye yönelmiştir.
Son on beş yılda Amerika Birleşik Devletleri küresel silah ihracatındaki liderliğini korurken, Fransa ikinci sıraya yükselmiş, Rusya ise yaptırımlar ve Ukrayna Savaşı’nın etkisiyle pazar payının bir kısmını kaybetmiştir. Almanya, Çin, İtalya, Birleşik Krallık, İsrail ve Güney Kore de küresel pazarın önemli aktörleri arasında yer almaktadır. Aynı dönemde Türkiye de insansız hava araçları, zırhlı kara araçları, akıllı mühimmatlar ve elektronik savunma sistemlerindeki ilerlemeler sayesinde savunma ihracatını hızla artırarak, hafif ve orta sınıf savunma sistemleri alanında öne çıkan ihracatçı ülkelerden biri hâline gelmiştir.
Nihai Analiz
Son birkaç yılın eğilimleri, uluslararası sistemin giderek jeopolitik ve askerî rekabetin yeni bir aşamasına girdiğini göstermektedir. Bu yeni dönemde güvenlik yeniden devletlerin en temel önceliği hâline gelirken, savunma sanayii de stratejik konumunu yeniden kazanmıştır. Savunma bütçelerinde görülen benzeri az rastlanır artışlar, silah üretim kapasitesinin genişletilmesi, savunma teknolojilerine yapılan büyük yatırımlar, mühimmat üretim tesislerinin çoğaltılması, askerî siparişlerin hızla artması ve ülkelerin savunmada öz yeterlilik hedefi doğrultusunda hareket etmesi, küresel güvenlik anlayışında önemli bir paradigma değişiminin yaşandığını göstermektedir. Görünen o ki devletler artık yalnızca kısa süreli ve sınırlı krizlere hazırlanmamakta; aksine uzun süre devam edebilecek istikrarsızlık ve askerî rekabet dönemine yönelik kapsamlı planlamalar yapmaktadır.
Dikkat çekici olan husus, bu ölçekteki yatırımların çoğunlukla geçici krizlere verilen tepkilerden ziyade uzun vadeli stratejik öngörülere dayanmasıdır. Aynı anda onlarca ülkenin savunma bütçelerini artırması, savunma sanayii üretim hatlarını genişletmesi, uzun vadeli silah tedarik sözleşmeleri imzalaması ve mühimmat, füze, insansız hava aracı ile hava savunma sistemlerinin üretim kapasitesini katlayarak artırması, bu ülkelerin güvenlik ve askerî kurumlarının uluslararası gerilimlerin devam edeceği ya da daha da tırmanacağı yönünde değerlendirmeler yaptığını göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında savunma harcamalarındaki artış, devletlerin daha yüksek risk içeren senaryolara hazırlık amacıyla stratejik hesaplamalarını yeniden şekillendirdiğinin önemli göstergelerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Orta Doğu’da da gerginliğin devam ettiğine işaret eden çok sayıda gelişme yaşanmaktadır. Gazze Savaşı, Kızıldeniz’deki saldırılar ve İran ile Amerika Birleşik Devletleri ve müttefikleri arasındaki gerilimler, bölgenin yüksek düzeyde istikrarsızlığını koruduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, bu gelişmelerin mutlaka daha geniş çaplı bir savaşa dönüşeceğini kesin olarak söylemek mümkün değildir. Ancak daha güvenle ifade edilebilecek husus, bölge ülkeleri ile bölge dışı güçlerin kendi stratejik değerlendirmeleri doğrultusunda askerî hazırlıklarını artırmaları ve savunma kapasitelerini güçlendirmeleridir. Bu tür adımlar genellikle krizlerin devam edeceği veya daha da derinleşeceği beklentisinin güçlü olduğu dönemlerde atılmaktadır.
Avrupa cephesinde ise Rusya-Ukrayna savaşı, birçok uzmanın değerlendirmesine göre artık bölgesel bir çatışmanın ötesine geçmiştir. Savaş yalnızca Rusya ile Ukrayna arasındaki askerî mücadele olmaktan çıkmış; aynı zamanda Rusya ile NATO ülkeleri arasında silahlanma, istihbarat, ekonomi ve teknoloji alanlarında yürütülen daha geniş kapsamlı stratejik rekabetin bir parçası hâline gelmiştir. Bununla birlikte, NATO ile Rusya arasında doğrudan askerî bir çatışmanın yaşanacağına dair kesin bir yargıya varmak mümkün değildir ve böyle bir senaryo bugün itibarıyla kaçınılmaz olarak değerlendirilemez. Ancak Avrupa’da mühimmat üretiminin hızla artırılması, savunma sanayiine yapılan yatırımların genişletilmesi ve uzun vadeli silah tedarik sözleşmelerinin imzalanması, Avrupa ülkelerinin uzun soluklu bir güvenlik rekabeti dönemine hazırlık yaptığını açıkça göstermektedir.
Buna paralel olarak Amerika Birleşik Devletleri ile Çin arasında Doğu Asya’da giderek sertleşen stratejik rekabet, Japonya, Güney Kore ve Avustralya’nın savunma bütçelerini artırması, Çin’in deniz gücünü benzeri görülmemiş ölçüde büyütmesi ve ileri askerî teknolojiler alanındaki rekabet, uluslararası sistemde büyük güç rekabetinin yeniden belirleyici unsur hâline geldiğini göstermektedir. Böyle bir ortamda savunma sanayii artık yalnızca askerî yapının bir parçası değil; sanayi politikalarının, teknolojik gelişmenin ve hatta ekonomik büyüme stratejilerinin temel unsurlarından biri olarak görülmektedir.
Bu eğilim devam ettiği takdirde, önümüzdeki yıllarda savunma üretiminin daha da genişlemesi ve sivil sanayi kuruluşlarının savunma tedarik zincirindeki rolünün artması beklenebilir. Tarihsel tecrübeler, yoğun jeopolitik rekabet ve büyük savaş dönemlerinde sivil sanayinin önemli bir bölümünün savunma üretimine yönlendirildiğini göstermektedir. Nitekim İkinci Dünya Savaşı sırasında birçok otomotiv fabrikası, makine üretim tesisi ve ağır sanayi kuruluşu tank, savaş uçağı, motor, askerî kamyon ve mühimmat üretimine geçmiştir. Günümüz dünyasının aynı süreci birebir yaşayacağını kesin olarak söylemek mümkün olmasa da, savunma üretim kapasitesine yapılan büyük yatırımlar ve sanayi altyapısının bu doğrultuda güçlendirilmesi, birçok devletin gelecekte daha yüksek hacimli askerî üretim gerektirebilecek senaryolara hazırlık yaptığını ortaya koymaktadır.
