Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında “Mekke Ortak Savunma Anlaşması”nın imzalanması, son haftaların en önemli gelişmelerinden biri olarak değerlendirilebilir. Anlaşma, 7 Ağustos 2026 tarihinde Mekke’de Recep Tayyip Erdoğan, Muhammed bin Selman ve Şahbaz Şerif tarafından imzalandı. Kamuoyuna açıklanan en önemli ilkesi, üç ülkeden herhangi birine yönelik silahlı saldırının tüm üyelere yapılmış sayılmasıdır. Bu taahhüt, siyasi açıdan kolektif savunma ilkesine benzemekle birlikte, anlaşmanın uygulama mekanizmaları henüz bütünüyle kamuoyuyla paylaşılmamıştır.
Bu anlaşma, birbirini tamamlayan kapasitelere sahip üç gücü bir araya getirmektedir: sermayesi, enerji kaynakları ve siyasi konumuyla Suudi Arabistan; büyük ordusu, gelişmekte olan savunma sanayisi ve NATO üyeliğiyle Türkiye; deneyimli silahlı kuvvetleri ve nükleer silah kapasitesiyle Pakistan. Mekke Anlaşması’nın önemi yalnızca karşılıklı savunma taahhüdüyle sınırlı değildir. Anlaşma; silahlanma, istihbarat, eğitim ve teknoloji alanlarında bir iş birliği ağı kurulmasına zemin hazırlayabilir ve Orta Doğu ile Güney Asya’daki güvenlik mimarisinin bir bölümünü değiştirebilir.
Mekke Anlaşması’nın Açıklanan Hükümleri
Üç ülke tarafından yayımlanan açıklamalara göre anlaşmanın başlıca unsurları şunlardır:
- Her türlü saldırıya karşı kolektif caydırıcılığın güçlendirilmesi;
- Üç ülkeden herhangi birine yönelik silahlı saldırının tüm üyelere yapılmış sayılması;
- Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasındaki savunma iş birliğinin tüm boyutlarıyla genişletilmesi;
- Ortak savunma sanayisi projelerinin geliştirilmesi;
- Terörle mücadelede koordinasyonun artırılması;
- Birleşmiş Milletler Şartı’nın 51. maddesinde yer alan meşru müdafaa hakkının esas alınması;
- Üç ülkenin mevcut ikili ve çok taraflı anlaşma ve yükümlülüklerinin korunması;
- Bölgesel barış ve istikrara katkıda bulunmak isteyen diğer ülkelerin katılımına açık bir yol bırakılması.
Erdoğan, anlaşmanın “kolektif caydırıcılık” ilkesine dayandığını, belirli bir ülkeyi hedef almadığını ve savunma sanayisi ile terörle mücadele alanlarındaki iş birliğini genişleteceğini açıkladı. Şahbaz Şerif ise anlaşmayı üç ülke ve İslam dünyası için “tarihî bir anlaşma” ve “barış kalkanı” olarak nitelendirdi.
Suudi Arabistan, anlaşmanın mezhepçi veya dinî nitelikte bir askerî eksen kurulması anlamına gelmediğini, nükleer rekabetle bağlantılı olmadığını ve Riyad’ın Arap ülkeleri, Körfez İşbirliği Konseyi, ABD ya da diğer uluslararası ortaklarıyla mevcut stratejik ilişkilerinin yerini almayacağını vurguladı.
Anlaşma Metnindeki Önemli Belirsizlikler
Ortak savunma ilkesinin önemine rağmen, anlaşmanın belirleyici ayrıntıları henüz kamuoyuna açıklanmış değildir. Üyelerden birine yönelik saldırı karşısında askerî müdahalenin otomatik olarak mı gerçekleştirileceği, yoksa üye devletlerin onayına mı ihtiyaç duyulacağı belirsizliğini korumaktadır. “Silahlı saldırı” kavramının kesin tanımı da açıklığa kavuşturulmamıştır. Bu nedenle devlet dışı aktörlerin düzenlediği operasyonların, siber saldırıların, insansız hava aracı saldırılarının veya enerji tesislerine verilen zararın anlaşma kapsamına girip girmeyeceği bilinmemektedir.
Anlaşmanın uygulanacağı coğrafi alan, Pakistan ile Hindistan arasında çıkabilecek muhtemel bir çatışma ya da Türkiye ile İsrail arasındaki bir kriz karşısında nasıl hareket edileceği de henüz net değildir. Ayrıca saldırının failini belirleyecek ve ortak müdahalenin gerekli olup olmadığına karar verecek makam konusunda belirsizlik bulunmaktadır. Ortak bir komuta merkezinin, hızlı müdahale gücünün veya kalıcı askerî üssün kurulup kurulmayacağı; Pakistan’ın nükleer kapasitesinin üçlü yapıdaki konumu ve anlaşmanın üç ülkenin iç hukuk sistemlerinde nasıl onaylanarak yürürlüğe gireceği konusunda da açık bilgiler yayımlanmamıştır. Dolayısıyla anlaşma, şu ana kadar operasyonel bir düzenlemeden çok siyasi bir girişim niteliği taşımaktadır.
Mekke Anlaşması: Üç Savunma Hattının Yakınlaşmasının Sonucu
Mekke Anlaşması, siyasi, güvenlik ve askerî alanlarda uzun süredir var olan üç iş birliği ağını birleştiren kademeli bir sürecin sonucudur. Bu doğrultudaki ilk resmî adım, Suudi Arabistan ile Pakistan’ın “birine yönelik saldırının her ikisine yapılmış sayılması” ilkesine dayanan ikili stratejik savunma anlaşmasını imzaladığı Eylül 2025’te atıldı.
Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Ocak 2026’da bu çerçevenin genişletilmesi ve Ankara’nın sürece katılması amacıyla görüşmeler yürütüldüğünü açıkladı. Aynı dönemde üç ülke arasındaki bölgesel istişareler ve operasyonel iş birliği yoğunlaştı. Süreç, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan liderlerinin 7 Ağustos 2026 tarihinde Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nı imzalamasıyla sonuçlandı.
Suudi Arabistan ve Pakistan: Siyasi Destekten Operasyonel İş Birliğine
Suudi Arabistan ile Pakistan arasındaki ilişkiler yaklaşık sekiz yıllık bir geçmişe sahiptir. Riyad, İslamabad’ın en önemli mali ve siyasi destekçilerinden biri olurken Pakistan da Suudi güçlerinin eğitilmesi, askerî danışmanlık hizmetlerinin sağlanması ve Suudi Arabistan’ın stratejik altyapısının korunmasında rol üstlenmiştir. Pakistan’ın Mekke ve Medine’nin savunulmasına yönelik sembolik taahhüdü de her zaman bu ilişkinin manevi ve siyasi temellerinden biri olarak görülmüştür.
Bölgesel güvenlik sorunlarının artması ve Arap ülkelerinin ABD’nin sunduğu güvenlik garantilerinin yeterliliği konusunda kuşku duyması, bu geleneksel iş birliğini resmî bir savunma anlaşmasına dönüştürdü. Eylül 2025’te imzalanan savunma anlaşması da siyasi taahhütlerle sınırlı kalmadı. Nisan 2026’da Pakistan’a ait savaş uçakları, destek ekipmanları ve askerî personel, Suudi Arabistan’daki Kral Abdülaziz Hava Üssü’ne konuşlandırıldı. Daha sonraki haberlerde ülkede binlerce Pakistan askerinin, bir savaş uçağı filosunun ve hava savunma sistemlerinin bulunduğu bildirildi. Bu konuşlandırmalar, Riyad ile İslamabad arasındaki savunma iş birliğinin operasyonel bir aşamaya ulaştığını ve üçlü anlaşmanın askerî çekirdeğini oluşturabileceğini gösterdi.
Türkiye ve Pakistan: Stratejik Ortaklık ve Savunma Sanayisi
Türkiye ile Pakistan arasındaki ilişkiler, Pakistan’ın 1947’de bağımsızlığını kazanmasından bu yana siyasi, kültürel ve askerî bağlara dayanmaktadır. 2009 yılında Stratejik İşbirliği Konseyinin kurulmasıyla ilişkiler daha kurumsal bir yapıya kavuşmuş ve savunma, uzay ve teknoloji alanlarındaki ortak projelerin genişletilmesine zemin hazırlanmıştır.
Pakistan Deniz Kuvvetleri için dört MİLGEM sınıfı korvetin inşa edilmesi, bu iş birliğinin en dikkat çekici örneklerinden biridir. İki ülke ayrıca karşılıklı savunma ekipmanı alımı, teknoloji transferi, savunma ürünlerinin yerlileştirilmesi ve ortak araştırma-geliştirme projelerinin yürütülmesi üzerinde durmaktadır. Ankara ile İslamabad’ın Keşmir, Kıbrıs, Filistin, terörle mücadele ve İslam karşıtlığı gibi konularda benzer tutumlara sahip olması da taraflar arasındaki siyasi güveni güçlendirmiştir. Bu nedenle Türkiye’nin Suudi Arabistan-Pakistan savunma çerçevesine katılması, İslamabad açısından önemli bir engelle karşılaşmamıştır.
Türkiye ve Suudi Arabistan: Rekabetten Güvenlik İş Birliğine
Türkiye ile Suudi Arabistan arasındaki ilişkiler, anlaşmanın diğer iki tarafı arasındaki ilişkilere kıyasla daha fazla iniş çıkış yaşamıştır. Arap Baharı olarak adlandırılan süreçten sonra iki ülke; Mısır, Katar, Müslüman Kardeşler ve bölgesel düzen gibi konularda karşı karşıya gelmiştir. Cemal Kaşıkçı’nın 2018 yılında Suudi Arabistan’ın İstanbul Başkonsolosluğunda öldürülmesi de ilişkileri en düşük seviyelerinden birine indirmiştir.
Ankara ile Riyad, 2022’den itibaren kademeli olarak normalleşme sürecine girmiştir. Türkiye’nin Körfez ülkelerinin yatırımlarına duyduğu ihtiyaç ve Suudi Arabistan’ın güvenlik ve teknoloji ortaklarını çeşitlendirme çabası, yakınlaşmayı hızlandırmıştır. Türk insansız hava araçlarının satın alınmasına yönelik sözleşmeler ile Suudi Arabistan Askerî Sanayii Şirketi ve Baykar arasında 2023 yılında imzalanan yerel üretim anlaşması, iki ülke arasındaki iş birliğini yeni bir aşamaya taşımıştır. Anlaşma; insansız hava araçlarının, mekanik parçaların ve elektronik sistemlerin yerelleştirilmesinin yanı sıra uçuş testleri, personel eğitimi ve üretim teknolojisinin kısmen aktarılmasını da kapsamıştır.
Türkiye ve Suudi Arabistan, Şubat 2026’da mevcut savunma anlaşmalarının etkinleştirilmesi, ortak eğitim faaliyetlerinin genişletilmesi, siber güvenlik alanında iş birliği yapılması ve çok taraflı mekanizmalardan yararlanılması konusunda mutabık kaldı. Mekke Anlaşması, Ankara-Riyad ilişkilerini siyasi ve ekonomik normalleşmeden kurumsallaşmış güvenlik iş birliğine taşıyan bu sürecin ulaştığı son aşama olarak değerlendirilebilir.
Mekke Anlaşması’nın Bölgesel Etkileri
Mekke Anlaşması; İran, Hindistan ve NATO üyelerinin güvenlik hesaplarını etkileyebilir. Tahran bir yandan Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın anlaşmanın savunma amaçlı olduğu ve İran’la ilişkilerin korunacağı yönündeki açıklamalarıyla karşı karşıyadır. Diğer yandan Pakistan askerlerinin Suudi Arabistan’a konuşlandırılmasını, Türk ordusunun bu savunma çerçevesine katılmasını ve Suudi hava savunmasının muhtemel şekilde güçlendirilmesini, kendi füze ve insansız hava aracı caydırıcılığını sınırlandırabilecek gelişmeler olarak değerlendirmektedir. Anlaşmanın İran karşıtı bir eksene dönüşmesi hâlinde bu durum, Tahran’ı bölgesel ortaklarıyla iş birliğini genişletmeye yöneltebilir.
Anlaşma, Hindistan açısından da hassasiyet yaratmaktadır. Kolektif savunma ilkesi, Yeni Delhi ile İslamabad arasında çıkabilecek muhtemel bir savaşın Türkiye ve Suudi Arabistan’ı da çatışmaya sürükleyip sürüklemeyeceği sorusunu gündeme getirmektedir. Bununla birlikte Riyad’ın Hindistan’la kapsamlı ekonomik ilişkileri ve anlaşmanın açık bir uygulama mekanizmasından yoksun olması, üyelerin Keşmir anlaşmazlığına otomatik olarak müdahil olmasını düşük bir ihtimal hâline getirmektedir.
Türkiye’nin NATO üyeliği ise bu belirsizliğe başka bir boyut eklemektedir. Suudi Arabistan’a veya Pakistan’a yönelik bir saldırı NATO’nun 5. maddesini devreye sokmaz. Ankara’nın Mekke Anlaşması kapsamında bir savaşa girmesi durumunda da NATO müttefiklerinin Türkiye’ye katılma zorunluluğu bulunmamaktadır. Bununla birlikte Türkiye’nin iki yeni ortağıyla savunma iş birliğini derinleştirmesi; NATO bağlantılı teknoloji, bilgi ve sistemlerin korunmasına ilişkin bazı kaygılara yol açabilir. Bu nedenle Ankara’nın söz konusu iki yapı kapsamındaki eş zamanlı yükümlülüklerini nasıl yöneteceği, anlaşmanın gelecekteki en önemli sınavlarından biri olacaktır.
Nihai Analiz
Mekke Anlaşması, mali kaynaklara, askerî güce ve kayda değer savunma kapasitesine sahip üç ülkeyi “birine yönelik saldırının tümüne yapılmış sayılması” ilkesi altında bir araya getirdiği için, görünürde bölgesel güvenlik düzeninde önemli bir değişim olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın çıkarları ile dış ilişkileri incelendiğinde bu anlaşmanın, en azından mevcut koşullarda, operasyonel bir askerî ittifaktan çok siyasi yakınlaşmayı sergilemeyi ve caydırıcılığı güçlendirmeyi amaçlayan bir girişim olduğu görülmektedir. Üç ülkenin öncelikleri arasındaki farklılıklar ve tam bir uyumun bulunmaması, kolektif savunma taahhüdünün gerçek krizlerde uygulanabilirliği konusunda ciddi kuşkular doğurmaktadır.
Anlaşmanın asıl sınavı, üyelerden birinin diğer iki ülkenin önemli ilişkilere sahip olduğu bir devletle çatışmaya girmesi durumunda yaşanacaktır. Örneğin Pakistan ile Hindistan arasındaki Keşmir anlaşmazlığının geniş çaplı bir savaşa dönüşmesi hâlinde, Suudi Arabistan ve Türkiye’nin anlaşmadaki yükümlülükleri nedeniyle Hindistan’la askerî bir çatışmaya girmesi düşük bir ihtimaldir. Her iki ülke de Yeni Delhi ile önemli ekonomik ve siyasi ilişkilere sahiptir. Pakistan’ın savaşına katılmak uğruna bu ilişkileri tehlikeye atmak, Ankara ve Riyad açısından ağır maliyetler doğuracaktır. Bu durum, “birine yönelik saldırının tümüne yapılmış sayılması” ifadesinin muhtemelen sınırlı, koşullu ve siyasi bir yoruma tabi tutulacağını; üyelerin savaşa otomatik olarak girmesi anlamına gelmeyeceğini göstermektedir.
İran konusunda da benzer bir belirsizlik bulunmaktadır. Tahran’ın bölgesel bir kriz kapsamında Suudi Arabistan’daki Amerikan üslerini hedef alması hâlinde Pakistan ve Türkiye, İran’a doğrudan saldırmaya hazır olacak mıdır? Şimdiye kadar böyle bir iradenin varlığına işaret eden açık bir belirti görülmemiştir. Pakistan, İran’la uzun bir sınıra ve karmaşık ilişkilere sahiptir. Tahran’la savaşa girmesi, ülkenin iç güvenliğini ve sınır bölgelerini ciddi biçimde etkileyebilir. Türkiye de bölgesel rekabete rağmen İran’la kapsamlı ticari, enerji ve güvenlik ilişkileri yürütmektedir. Bu nedenle Ankara’nın yalnızca bu anlaşmaya dayanarak doğu komşusuyla doğrudan bir savaşa girmesi düşük bir ihtimaldir.
Türkiye ile Suudi Arabistan arasındaki ilişkiler de kapsamlı bir askerî ittifaka temel oluşturacak ölçüde derin ve istikrarlı değildir. İki ülke arasında Arap Baharı sonrasındaki gelişmeler, Müslüman Kardeşler, Mısır, Katar ve Cemal Kaşıkçı cinayeti konusunda yaşanan anlaşmazlıklar, mevcut yakınlaşmanın kalıcı bir stratejik güvenin oluşmasından çok siyasi ve ekonomik ihtiyaçların sonucu olduğunu göstermektedir. Ankara ve Riyad son yıllarda ilişkilerini düzeltmiş olsa da taraflardan birinin diğerini savunmak amacıyla üçüncü bir ülkeyle savaşa girme riskini göze alacağını düşünmek hâlâ güçtür.
Bu açıdan bakıldığında anlaşmanın daha somut hedeflerinden biri, Yemen’e ve Ensarullah’a caydırıcı bir mesaj göndermek olabilir. Suudi Arabistan; topraklarına, petrol tesislerine veya stratejik altyapısına yönelik bir saldırının birden fazla askerî ortağın tepkisiyle karşılaşabileceğini göstermek istemektedir. Böyle bir mesaj Ensarullah’ı saldırıların maliyetini daha dikkatli hesaplamaya yöneltebilir, ancak operasyonları bütünüyle durdurması beklenmemelidir. Özellikle hareketin kendi askerî kapasitesine ve İran’ın siyasi ve silah desteğine sahip olması, bu caydırıcılığın etkisini sınırlayabilir.
Sonuç olarak Mekke Anlaşması’nın kısa vadeli değeri; rakipler açısından belirsizlik yaratmasında, siyasi yakınlaşmayı sergilemesinde ve psikolojik caydırıcılığı güçlendirmesinde yatmaktadır. Ortak karar alma mekanizması, taahhütlerin kapsamı, operasyonel komuta yapısı ve anlaşmanın devreye gireceği kesin koşullar belirlenmedikçe bu yapıyı NATO benzeri bir askerî ittifak olarak değerlendirmek mümkün değildir. Üç ülke ilk ciddi krizde kolektif savunma ilkesini uygulamaktan kaçınırsa anlaşma kâğıt üzerinde kalan bir mutabakata dönüşecektir. Ancak istihbarat, hava savunması ve savunma sanayisi alanlarındaki iş birliğini genişletmeleri hâlinde anlaşma, üyeleri birbirlerinin savaşlarına dâhil etmeden de sınırlı fakat etkili bir güvenlik iş birliği çerçevesine dönüşebilir.
