14 Temmuz 2026 itibarıyla ABD, İran ve İsrail arasındaki gelişmeler, kalıcı bir barışın oluşmasından çok, yıpratıcı bir savaşın ortasında verilen taktiksel bir arayı andırmaktadır. Önceki çatışma dalgasının ardından varılan mutabakat, görünürde gerilimi azaltmayı, nükleer müzakereleri yeniden başlatmayı ve bölgesel krizi kontrol altına almayı amaçlıyordu. Ancak gelişmelerin seyri, bu mutabakatın gerçek işlevinin medyada sunulandan daha farklı olabileceğini gösterdi. Trump ekibi, ateşkesin başladığı andan itibaren kademeli ve tek yönlü bir süreç izledi; bu süreç geçici bir gerilim düşüşüyle başladı ve sonunda ateşkesin sona erdiğinin ilan edilmesine kadar uzandı.
Ateşkesin Oluşma Nedenleri
ABD açısından bu mutabakatın en önemli işlevi zaman kazanmaktı. İlk neden, enerji fiyatlarındaki artışın yol açtığı ekonomik baskıydı. Petrol fiyatlarının 126 dolar seviyesine yükselmesi, Amerikan ekonomisine ağır maliyetler yükleyebilir, enflasyonu artırabilir ve Trump yönetimi üzerindeki iç siyasi baskıyı güçlendirebilirdi. Aynı zamanda stratejik petrol rezervlerindeki belirgin azalma da Washington’ın hareket alanını daraltıyordu. Bu nedenle geçici bir ateşkes, fiyatların düşürülmesine, küresel piyasaların sakinleştirilmesine ve iç ekonomik baskının azaltılmasına yardımcı olabilirdi.
İkinci neden ise mühimmat ve silah stoklarıyla ilgiliydi. Kırk gün süren savaş sırasında bölgeye sevk edilen mühimmatın ve askerî sistemlerin önemli bir bölümü tüketilmişti ve bunların kısa sürede yerine konulması mümkün değildi. Yeni üretim, sevkiyat ve yeniden konuşlandırma zaman gerektiriyordu. Bu nedenle çatışmalara verilen geçici ara, stokların yenilenmesi, hava savunma sistemlerinin güçlendirilmesi ve kuvvetlerin krizin bir sonraki aşamasına hazırlanması için önemli bir fırsat sağladı.
Bu değerlendirmelerin yanı sıra Trump yönetimi, başka siyasi ve stratejik hedefler de izliyordu. İç politikada ateşkes, Beyaz Saray’a savaşı kontrol altına aldığını ve ABD’yi ucu açık bir çatışmaya sürüklemediğini gösterme imkânı veriyordu. Bölgesel düzeyde ise Washington, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı açık tutma konusundaki tutumunu test etmek ve Tahran’ın Basra Körfezi’ndeki deniz yollarını ne ölçüde bir baskı aracı olarak kullanmaya hazır olduğunu görmek istiyordu. ABD açısından mesele yalnızca İran’ın nükleer programı değildi; dünya enerji koridorunun kontrolü ve Hürmüz’ün Tahran’ın elinde kalıcı bir baskı aracına dönüşmesinin önlenmesi de temel öneme sahipti.
Bu geçici duraklama İsrail açısından da faydasız değildi. Tel Aviv, Washington ile Tahran arasında varılacak herhangi bir mutabakata kuşkuyla yaklaşsa da bu arayı önceki çatışma dalgasının zararlarını değerlendirmek, askerî kapasitesini onarmak ve üzerindeki doğrudan baskıyı azaltmak için kullanabilirdi. Bu aşamada İsrail, İran’la karşı karşıya gelmede ABD’nin ön safta yer almasını tercih ediyordu. Washington’ın İran’ın füze, insansız hava aracı, deniz ve hava savunma altyapısını doğrudan hedef alması hâlinde İsrail, savaşın tüm siyasi ve askerî maliyetini üstlenmeden stratejik hedeflerinin bir bölümüne ulaşabilirdi.
Bu nedenle ortaya çıkan mutabakat, savaşın sonu olarak değil, onun aşamalı biçimde yönetilmesinin bir parçası olarak değerlendirilebilir. ABD ekonomik baskıyı azaltmak, mühimmat stoklarını yenilemek, Hürmüz üzerindeki denetimi güçlendirmek ve sonraki aşamalara hazırlanmak istiyordu. İsrail ise bu fırsatı askerî kapasitesini toparlamak ve çatışmanın ana yükünü Washington’a devretmek için kullandı. Böyle bir tabloda ateşkes, barışa açılan bir yol olmaktan çok, tarafların yeniden güç toplamasına ve stratejik konumlarını yeniden düzenlemesine hizmet eden bir araçtı.
Gelişmelerin seyri, ateşkes ilan edildiği sırada Donald Trump’ın ekonomik, askerî ve siyasi baskılar nedeniyle İran’a taviz vermeye daha açık olduğunu göstermektedir. Mevcut kısıtlamalar Washington’ın hareket alanını daraltmıştı ve bu durum Tahran’a taleplerinin bir bölümünü karşı tarafa kabul ettirme fırsatı sunabilirdi. Ancak İran diplomasisinin zayıf ve etkisiz performansı, bu stratejik fırsatın giderek kaybolmasına ve Tahran’ın elindeki avantajın karşı tarafın lehine dönüşmesine yol açtı.
Trump ekibi ateşkes dönemini sorunlarını aşamalı biçimde çözmek için kullanabildi. Enerji piyasalarındaki baskının azaltılması, iç kamuoyunun yönetilmesi, mühimmat stoklarının yenilenmesi ve çatışmanın bir sonraki aşamasına hazırlık bunların başında geliyordu. Önceki krizlerin önemli bir bölümü kontrol altına alındıkça Trump’ın söylemi ve tutumu da değişti. Ateşkesin sona erdiğine ilişkin açık açıklamaları, bu geçici duraklamanın Washington’ın ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra ABD açısından büyük ölçüde işlevini yitirdiğini göstermektedir.
Buna karşılık İran’ın müzakere heyeti, ülkenin askerî performansının aksine, bu fırsattan kayda değer bir siyasi veya stratejik kazanım elde edemedi. Bu dönemin en önemli ekonomik sonucu, denizde depolanan petrolün bir bölümünün satılması oldu. Bazı raporlara göre bu miktar yaklaşık 60 milyon varil düzeyindeydi ve İran’a yaklaşık 6 milyar dolar gelir sağladı. Ancak bu rakam, İran’ın savaş koşullarında ve petrol fiyatlarının yaklaşık 126 dolar seviyesinde olduğu bir dönemde elde edebileceği gelirle karşılaştırıldığında büyük bir kazanım olarak değerlendirilemez.
Öte yandan İran’da ne savaş ne de barış durumunun uzaması da çeşitli sonuçlar doğurdu. Yıpratıcı ortam, ülkeyi destekleyen toplumsal tabanın bir bölümünde yorgunluk, tereddüt ve geri çekilmeye yol açtı ve başlangıçtaki toplumsal bütünlüğü zayıflattı. Çatışmaların ikinci aşamasının başlaması hâlinde bu durum, İran’ın karşılaşacağı ciddi sorunlardan birine dönüşebilir.
Genel olarak İran, diplomatik imkânları etkili biçimde kullanamaması nedeniyle stratejik avantaja dönüştürebileceği bir fırsatı kaybetti. ABD ateşkesi yeniden güç toplamak ve üzerindeki baskıları azaltmak için kullanırken Tahran, önemli siyasi ve güvenlik garantileri elde edemeden şimdi çatışmanın yeni bir aşamasına girmenin eşiğine gelmiş bulunmaktadır.
Ateşkesin Sona Erdiğinin İlanıyla Savaşın Yeniden Başlaması
Trump, ateşkesin sona erdiğini açıklayarak fiilen çatışmanın yeni bir aşamasını başlattı. Bu aşamada Amerikan saldırılarının odağı, önceki döneme kıyasla daha fazla İran’ın güneyine yönelmiş durumdadır. Bu tercih, Hürmüz Boğazı’nın stratejik önemiyle bağlantılı olabilir. İran’ın güney bölgelerindeki askerî, deniz ve hava savunma altyapısının zayıflatılması, Tahran’ın bu hayati geçiş yolunu kontrol etme veya kapatma kapasitesini azaltabilir. Böylece Washington’ın en önemli hedeflerinden biri olan İran’ın dünya enerji nakil hatları üzerindeki baskı aracını sınırlama amacı gerçekleştirilebilir.
Bu çatışma aşamasındaki önemli noktalardan biri, İsrail’in doğrudan sahaya girmekten kaçınmasıdır. Bu tutum, iki yönlü bir stratejik hesabın parçası olabilir. İlk olarak Tel Aviv, İsrail devreye girmeden önce ABD’nin İran’ın füze, hava savunma ve deniz kapasitesinin bir bölümünü yıpratmasını tercih ediyor olabilir. Böylece İsrail saldırılara başladığında maliyetlerin daha düşük, operasyonların ise daha etkili olması amaçlanabilir. Başka bir ifadeyle İsrail, İran’ın savunma kapasitesinin zayıfladığı ve daha hedefli, daha geniş kapsamlı saldırılar için uygun koşulların oluştuğu bir zamanı bekliyor olabilir.
İkinci olarak İsrail’in doğrudan savaşa katılması, kendisine karşı birden fazla cephenin aynı anda harekete geçmesine yol açabilir. Böyle bir adım, Lübnan Hizbullahı’nı, Iraklı grupları, Yemen’deki güçleri ve hatta Suriye’de bulunan bazı aktörleri eş zamanlı biçimde çatışmaya katılmaya teşvik edebilir. Bu nedenle İsrail, krizin şimdilik Hürmüz Boğazı ekseninde ABD ile İran arasındaki bir çatışma çerçevesinde kalmasını tercih ediyor olabilir. Böylece üzerindeki doğrudan baskı azalırken savaşın çok cepheli bir yapıya dönüşmesi de önlenmiş olur.
Bir diğer ihtimal ise İsrail’in İran içinde yaşanabilecek bir gelişmeyi beklemesidir. Böyle bir senaryoda ekonomik baskının artması, güvenlik sorunları ve savaşın yıpratıcı hâle gelmesi, toplumun memnuniyetsiz kesimlerinden bir bölümünü protestolara yöneltebilir. Bu tür iç karışıklıkların komuta merkezlerine, hassas altyapıya ve askerî tesislere yönelik hassas saldırılarla aynı zamana denk gelmesi hâlinde, iç ve dış baskının eş zamanlı etkisi ülkenin siyasi ve güvenlik yapısını daha ciddi bir krizle karşı karşıya bırakabilir. Ancak bu değerlendirme yalnızca olası bir senaryodur ve gerçekleşmesi çok sayıda iç faktöre bağlıdır.
Bunun yanında Kürt grupların hareketliliği de potansiyel tehditlerden biri olarak değerlendirilebilir. İran son aylarda bu grupların Irak topraklarındaki mevzilerini defalarca hedef almış olsa da yeniden faaliyete geçme riski tamamen ortadan kalkmış değildir. İran’ın sınır bölgelerindeki güvenlik yoğunlaşmasının zayıflaması ya da iç istikrarsızlığın yayılması durumunda bu gruplar yeniden Tahran’a karşı çok katmanlı baskının bir parçası hâline gelebilir.
Genel olarak yeni çatışma dalgası yalnızca doğrudan bir askerî operasyon olarak görülmemelidir. Bu süreç, İran’ın deniz ve savunma kapasitesini aynı anda zayıflatmayı, iç baskıyı artırmayı ve çevresel tehditleri harekete geçirmeyi amaçlayan daha geniş bir stratejinin parçası olabilir. İsrail’in hemen devreye girmemesi de onun çatışmanın dışında kaldığı anlamına gelmez; aksine daha uygun bir zaman ve daha elverişli koşulların oluşmasını beklediğini gösterebilir.
Nihai Analiz
İran, bu çatışma aşamasında kırk gün süren savaş sırasında elde ettiği üstünlüğü zamanla ve yüksek bir maliyet karşılığında kaybetti. O dönemde ortaya çıkan fırsatlar, ABD ile İsrail’in ciddi askerî, ekonomik ve siyasi sınırlamalarla karşı karşıya bulunduğunu gösteriyordu. Ancak diplomasi ve ateşkes sürecine yeniden dönülmesi, bu iki tarafa kapasitelerini toparlama ve üzerlerindeki baskıyı azaltma imkânı sağladı. Şimdi çatışmaların yeni aşamasında Washington’ın muhtemel hedeflerinden biri, İran’ın güney kıyı şeridini sürekli biçimde zayıflatmak olabilir. Çünkü bu bölge, Hürmüz Boğazı’nın kontrolü, enerji ihracatı ve ülkenin deniz güvenliği açısından kritik öneme sahiptir.
Bu hedefin doğrudan toprak işgalinden çok, İran’ın güneyindeki askerî, deniz, hava savunma ve lojistik altyapıya yönelik kesintisiz saldırılar yoluyla gerçekleştirilmeye çalışılması daha muhtemeldir. Bölgede çok sayıda Amerikan askerinin bulunması nedeniyle Hark Adası’nın ya da diğer bazı İran adalarının ele geçirilmesi gibi senaryolar da gündeme gelmiştir. Ancak bu tür girişimler operasyonel açıdan son derece maliyetli ve riskli görünmektedir. Daha olası olan, Trump yönetiminin güney İran’ın savunma ve ekonomik kapasitesini aşındırarak Tahran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki denetimini sınırlamaya ve ülkenin en önemli bölgesel baskı aracını etkisizleştirmeye çalışmasıdır.
Bir sonraki aşamada İsrail’in çatışmaya daha doğrudan biçimde katılması ihtimali bulunmaktadır. Bu müdahale, İran’ın nükleer tesislerine, füze merkezlerine ve komuta altyapısına yönelik geniş çaplı saldırılarla birlikte gerçekleşebilir. Kötümser bir senaryoda bu saldırılar, ülke içindeki toplumsal huzursuzluğun artması veya batı ve güneydoğu sınırlarında silahlı muhalif grupların harekete geçmesiyle eş zamanlı olabilir. Böyle bir eş zamanlılığın amacı, merkezi yönetime çok katmanlı baskı uygulamak ve iç ve dış krizleri aynı anda yönetme kapasitesini zayıflatmak olabilir.
Böyle bir ortamda ABD’nin güney bölgelerine yönelik saldırılarının sürmesi, yaptırımların ağırlaştırılması ve devletin mali kaynaklarının azalması, İran üzerindeki ekonomik ve siyasi baskıyı daha da artırabilir. Askerî yıpranma, ekonomik kriz, iç istikrarsızlık ve sınır baskılarının birleşmesi, İran hükûmetini yeniden müzakere masasına yöneltebilir; ancak bu kez daha zayıf koşullarda ve Washington’ın taleplerini kabul etmeye daha açık bir tutumla.
Bununla birlikte bu tablo, İran açısından en kötümser senaryoyu yansıtmaktadır ve bütün unsurlarının aynı anda gerçekleşeceği kesin değildir. İran hâlâ geniş bir sadık güç ağına, önemli askerî ve toplumsal kapasitelere ve karmaşık krizlerle mücadele deneyimine sahiptir. Bu imkânların etkili biçimde seferber edilmesi hâlinde baskıların kontrol altına alınması ve hatta dengenin Tahran lehine çevrilmesi mümkündür. Bu nedenle nihai sonuç, söz konusu senaryoların ne ölçüde gerçekleşeceğine, İran’ın siyasi ve askerî yapısının vereceği tepkiye ve ülkenin iç bütünlüğünü koruma kapasitesine bağlı olacaktır.
